Το χάσμα ανάμεσα στην εκπαίδευση και στις ανάγκες της κυπριακής οικονομίας, οι ειδικότητες που αναζητούν οι επιχειρήσεις και τα διεθνή μοντέλα που μπορούν να δείξουν τον δρόμο

Του Τάσου Γιασεμίδη

Η σύνδεση της εκπαίδευσης με την αγορά εργασίας δεν αποτελεί πλέον θεωρητικό ζήτημα εκπαιδευτικής πολιτικής, αλλά κρίσιμο παράγοντα ανταγωνιστικότητας, κοινωνικής συνοχής και μακροπρόθεσμης οικονομικής βιωσιμότητας. Σε μια εποχή όπου η τεχνολογική αλλαγή, η αυτοματοποίηση και η τεχνητή νοημοσύνη αναδιαμορφώνουν με ταχύτατο ρυθμό το περιεχόμενο σχεδόν κάθε επαγγέλματος, η απόσταση ανάμεσα σε αυτό που διδάσκεται στις σχολικές αίθουσες και τα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα και σε αυτό που πραγματικά ζητούν οι επιχειρήσεις διευρύνεται επικίνδυνα. Το αποτέλεσμα είναι ένα παράδοξο που παρατηρείται σε πολλές οικονομίες, συμπεριλαμβανομένης της κυπριακής: να συνυπάρχουν υψηλά ποσοστά ανεργίας αποφοίτων με χιλιάδες κενές θέσεις εργασίας που οι επιχειρήσεις αδυνατούν να καλύψουν.

Η αναντιστοιχία δεξιοτήτων, γνωστή διεθνώς ως skills mismatch, δεν αποτελεί ένα τεχνικό όρο των οικονομολόγων. Είναι μια πραγματικότητα που βιώνει καθημερινά κάθε επιχείρηση που αναζητά προσωπικό και κάθε νέος που αποφοιτά με πτυχίο, το οποίο δεν βρίσκει αντίκρισμα στην αγορά. Το κόστος αυτής της αναντιστοιχίας είναι πολυδιάστατο: για το κράτος σημαίνει χαμένη παραγωγικότητα και αυξημένη δαπάνη σε επιδόματα ανεργίας, για τις επιχειρήσεις σημαίνει καθυστερήσεις σε προσλήψεις και επενδύσεις σε επανεκπαίδευση προσωπικού που θα έπρεπε ήδη να είναι έτοιμο και για το ίδιο το άτομο σημαίνει απογοήτευση, απαξίωση των σπουδών του και συχνά, μετανάστευση προς αγορές που προσφέρουν καλύτερη αντιστοίχιση προσόντων και ζήτησης.

Το κυπριακό παράδοξο

Η περίπτωση της Κύπρου προσφέρει ένα ενδιαφέρον, αν και εν μέρει αντιφατικό, στιγμιότυπο. Από τη μία πλευρά, η γενική εικόνα της αγοράς εργασίας είναι θετική: η ανεργία στο σύνολο του πληθυσμού έχει υποχωρήσει σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, με την Κύπρο να κατατάσσεται ανάμεσα στις χώρες με τη χαμηλότερη ανεργία στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ το ποσοστό απασχόλησης για τον ενεργό πληθυσμό παραμένει ιδιαίτερα υψηλό. Από την άλλη πλευρά, όμως, η ανεργία των νέων παραμένει δυσανάλογα υψηλότερη σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό, ενώ σημαντικό ποσοστό νέων ηλικίας 15 έως 29 ετών βρίσκεται εκτός απασχόλησης, εκπαίδευσης ή κατάρτισης, κατηγορία γνωστή ως NEET. Αυτή η ψαλίδα ανάμεσα σε μια συνολικά υγιή αγορά εργασίας και μια σχετικά αδύναμη ένταξη των νέων σε αυτήν αποτελεί το πλέον χαρακτηριστικό σύμπτωμα ελλιπούς διασύνδεσης εκπαίδευσης και απασχόλησης.

Οι επίσημες αναλύσεις της κυπριακής αγοράς εργασίας εντοπίζουν συγκεκριμένες διαρθρωτικές αδυναμίες που τροφοδοτούν το φαινόμενο. Καταγράφεται καθυστερημένη ενεργοποίηση των νέων που δεν εγγράφονται έγκαιρα στις δημόσιες υπηρεσίες απασχόλησης, έντονη εποχικότητα σε κλάδους όπως ο τουρισμός και οι υπηρεσίες, περιορισμένη πρόσβαση νέων από αγροτικές περιοχές σε υπηρεσίες επαγγελματικού προσανατολισμού, και ανεπαρκής παρακολούθηση της πορείας των νέων μετά τη συμμετοχή τους σε προγράμματα κατάρτισης. Παράλληλα, μελέτες της αγοράς εργασίας επισημαίνουν ότι η σταθερά χαμηλή ανεργία σε συνδυασμό με τη μεταβολή στη σύνθεση του εργατικού δυναμικού αποτελεί ένδειξη πιθανής επιδείνωσης της αναντιστοιχίας δεξιοτήτων, καθώς οι επιχειρήσεις στρέφονται όλο και περισσότερο σε εργατικό δυναμικό τρίτων χωρών για να καλύψουν θέσεις που δεν καλύπτονται από ντόπιο προσωπικό με τα κατάλληλα προσόντα.

Το ζήτημα δεν περιορίζεται στην τεχνική ή επαγγελματική εκπαίδευση. Αφορά εξίσου την Tριτοβάθμια Eκπαίδευση, όπου η επιλογή κλάδων σπουδών συχνά καθορίζεται από κοινωνική αντίληψη κύρους παρά από πραγματική ζήτηση της αγοράς. Η Κύπρος εξακολουθεί να παράγει δυσανάλογα μεγάλο αριθμό αποφοίτων σε ορισμένους παραδοσιακούς κλάδους, ενώ ταυτόχρονα αντιμετωπίζει έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού σε τομείς όπως η Πληροφορική, η Μηχανική, οι Κατασκευές, η Ενέργεια και οι Εφαρμοσμένες Τεχνικές Ειδικότητες. Το φαινόμενο αυτό επιδεινώνεται από την ταχύτητα με την οποία η τεχνητή νοημοσύνη μεταβάλλει τις απαιτούμενες δεξιότητες σε σχεδόν κάθε κλάδο, καθιστώντας την αναβάθμιση δεξιοτήτων και την επανεκπαίδευση όχι προαιρετική επιλογή αλλά διαρκή αναγκαιότητα για κάθε επαγγελματία που θέλει να παραμείνει ανταγωνιστικός.

Τα μοντέλα που γεφυρώνουν το χάσμα

Η αντιμετώπιση αυτής της πρόκλησης απαιτεί συστημική, όχι αποσπασματική, προσέγγιση και εδώ είναι χρήσιμο να δούμε παραδείγματα βέλτιστων πρακτικών που έχουν αποδώσει σε άλλες οικονομίες και θα μπορούσαν να προσαρμοστούν στα κυπριακά δεδομένα. Το γερμανικό δυικό σύστημα επαγγελματικής κατάρτισης, το λεγόμενο duale Ausbildung, παραμένει το πλέον αναγνωρισμένο διεθνώς πρότυπο: συνδυάζει θεωρητική διδασκαλία σε επαγγελματικές σχολές με πρακτική άσκηση εντός επιχειρήσεων, με αποτέλεσμα ο απόφοιτος να εισέρχεται στην αγορά εργασίας ήδη με πιστοποιημένη εμπειρία και άμεση απασχολησιμότητα. Η επιτυχία του συστήματος στηρίζεται στη στενή συνεργασία κράτους, εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και βιομηχανικών και εμπορικών επιμελητηρίων, τα οποία συμμετέχουν ενεργά στον σχεδιασμό των προγραμμάτων σπουδών.

Αντίστοιχα, το σιγκαπουριανό μοντέλο SkillsFuture αποτελεί παράδειγμα κρατικής πολιτικής που αντιμετωπίζει τη διά βίου μάθηση ως εθνική προτεραιότητα: κάθε πολίτης λαμβάνει προσωπικό «πιστωτικό» λογαριασμό δεξιοτήτων που μπορεί να χρησιμοποιήσει για εγκεκριμένα προγράμματα κατάρτισης καθ' όλη τη διάρκεια της επαγγελματικής του ζωής, με στενή σύνδεση των προγραμμάτων αυτών με τις ανάγκες κλάδων υψηλής προστιθέμενης αξίας.

Στην Ιρλανδία, το δίκτυο Skillnet Ireland λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα σε ομάδες επιχειρήσεων του ίδιου κλάδου και εκπαιδευτικούς φορείς, επιτρέποντας τον σχεδιασμό προγραμμάτων κατάρτισης προσαρμοσμένων σε πραγματικές, τρέχουσες ανάγκες συγκεκριμένων βιομηχανιών, αντί για γενικόλογα προγράμματα σπουδών.

Τι πρέπει να αλλάξει στην Κύπρο

Στην Κύπρο, ενθαρρυντικά βήματα προς αυτή την κατεύθυνση αποτελούν η λειτουργία των Ινστιτούτων Επαγγελματικής Κατάρτισης και οι προσπάθειες ενίσχυσης της μαθητείας μέσω της Αρχής Ανάπτυξης Ανθρώπινου Δυναμικού, καθώς και προγράμματα σύνδεσης πανεπιστημίων με τον Ιδιωτικό τομέα μέσω πρακτικής άσκησης. Ωστόσο, η κλίμακα και η συστηματικότητα αυτών των πρωτοβουλιών παραμένουν περιορισμένες σε σχέση με το μέγεθος του προβλήματος. Απαιτείται ουσιαστικότερη εμπλοκή του Ιδιωτικού τομέα στον σχεδιασμό προγραμμάτων σπουδών, ενίσχυση της μαθητείας ως θεσμού με κύρος αντίστοιχο της ακαδημαϊκής εκπαίδευσης, συστηματική χαρτογράφηση των αναγκών της αγοράς ανά κλάδο και περιφέρεια, καθώς και δημιουργία μηχανισμών έγκαιρης προειδοποίησης που θα επιτρέπουν στα εκπαιδευτικά ιδρύματα να προσαρμόζουν τα προγράμματά τους πριν η αναντιστοιχία εδραιωθεί.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και ο ρόλος του επαγγελματικού προσανατολισμού από νωρίς, ήδη από τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, ώστε οι νέοι να λαμβάνουν επιλογές σπουδών με πλήρη γνώση των προοπτικών απασχόλησης και όχι αποκλειστικά βάσει κοινωνικών στερεοτύπων για το κύρος συγκεκριμένων επαγγελμάτων. Παράλληλα, ο τομέας των Ακινήτων και των κατασκευών στην Κύπρο, ο οποίος παραμένει βασικός πυλώνας της οικονομίας, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα κλάδου όπου η έλλειψη εξειδικευμένου τεχνικού προσωπικού, από μηχανικούς μέχρι εξειδικευμένους τεχνίτες, δημιουργεί ήδη πραγματικά εμπόδια στην υλοποίηση επενδυτικών σχεδίων και στην τήρηση χρονοδιαγραμμάτων.

Ένα ακόμη στοιχείο που αξίζει προσοχή είναι ο ρόλος των ίδιων των επιχειρήσεων. Πολύ συχνά η συζήτηση για την αναντιστοιχία δεξιοτήτων επικεντρώνεται αποκλειστικά στην ευθύνη του εκπαιδευτικού συστήματος, παραβλέποντας ότι και ο Ιδιωτικός τομέας οφείλει να επενδύσει συστηματικότερα στην κατάρτιση του προσωπικού του. Οι κυπριακές επιχειρήσεις, ιδιαίτερα οι μικρομεσαίες που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της οικονομίας, επενδύουν συγκριτικά λιγότερο σε προγράμματα ενδοεπιχειρησιακής κατάρτισης σε σχέση με αντίστοιχες επιχειρήσεις σε άλλες ευρωπαϊκές οικονομίες, προτιμώντας να αναζητούν έτοιμο, πλήρως καταρτισμένο προσωπικό στην αγορά αντί να επενδύουν στην ανάπτυξή του εσωτερικά. Η λογική αυτή είναι βραχυπρόθεσμα κατανοητή, ιδιαίτερα για μικρές επιχειρήσεις με περιορισμένους πόρους, όμως μακροπρόθεσμα διαιωνίζει το πρόβλημα, αφού μεταθέτει σε άλλους το κόστος της κατάρτισης χωρίς κανείς τελικά να το αναλαμβάνει επαρκώς. Μηχανισμοί όπως φορολογικά κίνητρα για επιχειρήσεις που επενδύουν σε πιστοποιημένη κατάρτιση, ή συγχρηματοδοτούμενα προγράμματα μαθητείας μέσω ευρωπαϊκών κονδυλίων, θα μπορούσαν να μετριάσουν αυτό το κόστος και να ενθαρρύνουν μεγαλύτερη συμμετοχή του Ιδιωτικού τομέα.

Δεδομένα για τις δουλειές του αύριο
Η ψηφιοποίηση της ίδιας της διαδικασίας αντιστοίχισης προσφοράς και ζήτησης εργασίας αποτελεί επίσης πεδίο όπου η Κύπρος έχει περιθώριο βελτίωσης. Χώρες με πιο αναπτυγμένα συστήματα labour market intelligence διαθέτουν ψηφιακές πλατφόρμες που συλλέγουν σε πραγματικό χρόνο δεδομένα από αγγελίες εργασίας, καταγράφουν τις πλέον ζητούμενες δεξιότητες ανά κλάδο και περιοχή και τροφοδοτούν με αυτά τα δεδομένα τόσο τους σχεδιαστές εκπαιδευτικής πολιτικής όσο και τους ίδιους τους φοιτητές κατά την επιλογή κλάδου σπουδών. Μια τέτοια υποδομή δεδομένων, αν αναπτυχθεί σε συνεργασία της Στατιστικής Υπηρεσίας, με το Τμήμα Εργασίας και τα εκπαιδευτικά ιδρύματα, θα μπορούσε να λειτουργήσει ως πυξίδα για την έγκαιρη αναπροσαρμογή προγραμμάτων σπουδών, αντί η αναντιστοιχία να διαπιστώνεται εκ των υστέρων, όταν πλέον έχουν αποφοιτήσει ολόκληρες γενιές με προσόντα που η αγορά δεν χρειάζεται στον ίδιο βαθμό.

Η διασύνδεση εκπαίδευσης και αγοράς εργασίας δεν πρέπει να νοείται ως υποταγή της παιδείας σε στενά εργαλειακούς σκοπούς. Η εκπαίδευση διατηρεί αναντικατάστατη αξία ως διαμορφωτής κριτικής σκέψης, ενεργού πολιτότητας και προσωπικής ολοκλήρωσης. Ωστόσο, μια εκπαιδευτική πολιτική που αγνοεί συστηματικά τα σήματα της αγοράς εργασίας αδικεί τελικά τους ίδιους τους αποφοίτους, οδηγώντας τους σε ανεργία, υποαπασχόληση ή αναγκαστική μετανάστευση.

Η πρόκληση για την Κύπρο, όπως και για κάθε μικρή ανοικτή οικονομία, είναι να κτίσει έναν εκπαιδευτικό μηχανισμό αρκετά ευέλικτο ώστε να προσαρμόζεται στις ταχύτατες αλλαγές της τεχνολογίας και της παραγωγής, χωρίς να θυσιάζει τον μακροπρόθεσμο, μορφωτικό χαρακτήρα της παιδείας. Η εμπειρία των χωρών που πέτυχαν αυτή την ισορροπία δείχνει ότι το κλειδί βρίσκεται στη θεσμική συνεργασία: κράτος, εκπαιδευτικά ιδρύματα και επιχειρήσεις πρέπει να λειτουργούν ως συγκοινωνούντα δοχεία, με συνεχή ροή πληροφορίας για το τι πραγματικά χρειάζεται η οικονομία σήμερα και τι θα χρειαστεί αύριο.