Του Χριστόδουλου Πατσαλίδη*
Η οικονομική παιδεία των πολιτών αποτελεί σήμερα έναν από τους βασικότερους παράγοντες ενίσχυσης της οικονομικής ευημερίας και της κοινωνικής συνοχής. Σε ένα ολοένα και πιο σύνθετο οικονομικό και χρηματοοικονομικό περιβάλλον, ο πολίτης καλείται να λαμβάνει αποφάσεις που επηρεάζουν όχι μόνο την προσωπική του ευημερία, αλλά και τη σταθερότητα και την ανάπτυξη της οικονομίας στο σύνολό της. Υπό αυτό το πρίσμα, η οικονομική παιδεία αναδεικνύεται σε θεμέλιο της ενεργού και υπεύθυνης οικονομικής συμμετοχής. Ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός δίνει σε όλους πρόσβαση σε απαραίτητη χρηματοοικονομική γνώση, μειώνει το χάσμα της πληροφόρησης, ενισχύει την οικονομική αυτονομία, και προάγει την ίση πρόσβαση στις ευκαιρίες. Συνεπώς η χρηματοοικονομική παιδεία λειτουργεί ως εργαλείο κοινωνικής ενδυνάμωσης και μείωσης των ανισοτήτων. Σωρεία μελετών από θεσμούς όπως ο ΟΟΣΑ, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και άλλοι, καταδεικνύουν στατιστικά σημαντική σχέση μεταξύ της χρηματοοικονομικής γνώσης και δεικτών ανισότητας, όπως του δείκτη ανισότητας εισοδήματος Gini.
Η έννοια της οικονομικής μόρφωσης υπερβαίνει την απλή απόκτηση τεχνικών γνώσεων, όπως η κατάρτιση προϋπολογισμού ή η διαχείριση τραπεζικών προϊόντων. Περιλαμβάνει την κατανόηση βασικών οικονομικών μηχανισμών, τη γνώση των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων του πολίτη, καθώς και την ικανότητα αξιολόγησης κινδύνων και επιλογών. Ο οικονομικά εγγράμματος πολίτης είναι σε θέση να προσανατολίζεται με ασφάλεια στο χρηματοπιστωτικό σύστημα και να αποφεύγει πρακτικές που οδηγούν σε υπερχρέωση ή οικονομική επισφάλεια.
Ο οικονομικά καταρτισμένος πολίτης δεν περιορίζεται στον ρόλο του καταναλωτή, αλλά λειτουργεί ως συνειδητός φορολογούμενος, αποταμιευτής, επενδυτής και χρήστης χρηματοοικονομικών υπηρεσιών. Οι ατομικές του επιλογές, όταν βασίζονται στη γνώση και την υπευθυνότητα, συμβάλλουν στη χρηματοπιστωτική σταθερότητα, στη βιώσιμη ανάπτυξη και στη συλλογική ευημερία.
Η σημασία της οικονομικής μόρφωσης καθίσταται ακόμη πιο εμφανής σε περιόδους οικονομικών κρίσεων, κατά τις οποίες οι πολίτες εκτίθενται σε αυξημένους κινδύνους. Η διεθνής εμπειρία έχει δείξει ότι κοινωνίες με υψηλότερα επίπεδα οικονομικής και χρηματοοικονομικής παιδείας εμφανίζουν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι σε οικονομικούς κλυδωνισμούς. Οι πολίτες αυτών των κοινωνιών είναι καλύτερα προετοιμασμένοι να διαχειριστούν το εισόδημά τους, να προσαρμοστούν σε μεταβαλλόμενες συνθήκες και να λαμβάνουν ορθολογικές αποφάσεις. Συνεπώς, κοινωνίες οικονομικά μορφωμένων πολιτών καθίστανται πιο ανθεκτικές και μακροπρόθεσμα, πιο ανταγωνιστικές. Οικονομίες με χρηματοοικονομική παιδεία, θεσμική σταθερότητα και κοινωνική συνοχή όχι μόνο αντέχουν καλύτερα στις κρίσεις, αλλά ενισχύουν το συγκριτικό τους ανταγωνιστικό πλεονέκτημα.
Η Ευρωπαϊκή πτυχή
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η οικονομική μόρφωση αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο ως στρατηγικό εργαλείο πολιτικής, και εντάσσεται στο πλαίσιο της Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων. Στόχος είναι η αποτελεσματικότερη διοχέτευση των αδρανών ιδιωτικών αποταμιεύσεων των Ευρωπαίων πολιτών σε παραγωγικές επενδύσεις, ενισχύοντας την οικονομική ανάπτυξη, τη χρηματοδότηση της ψηφιακής και πράσινης μετάβασης και τη χρηματοοικονομική σταθερότητα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Στις 30 Σεπτεμβρίου 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε τη νέα στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τον Χρηματοοικονομικό Αλφαβητισμό. Η στρατηγική αναδεικνύει τον χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό ως ζωτική δεξιότητα ζωής.
Η διοχέτευση ιδιωτικών αποταμιεύσεων σε παραγωγικές επενδύσεις προϋποθέτει ισχυρή χρηματοοικονομική γνώση. Τα τρέχοντα όμως επίπεδα χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού, στη βάση του Ευρωβαρόμετρου 2023, είναι ιδιαίτερα χαμηλά αφού μόνο το 18% των πολιτών διαθέτει υψηλό επίπεδο χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού, με τους, σχεδόν, μισούς ενήλικες να μην έχουν αποταμιεύσεις έκτακτης ανάγκης. Επομένως διαπιστώνεται ουσιώδες περιθώριο περαιτέρω βελτίωσης, για να μπορέσει να επιτευχθεί ο στόχος της Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων.
Η Κυπριακή συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Προσπάθεια
Η οικονομική μόρφωση έχει ιδιαίτερη σημασία και για την Κύπρο, μια μικρή και ανοικτή οικονομία, η οποία δύναται να επηρεάζεται ευκολότερα από τις διεθνείς εξελίξεις. Η επένδυση στη γνώση και στην οικονομική ενδυνάμωση των πολιτών θα πρέπει να στοχεύει στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας της οικονομίας, στον περιορισμό του οικονομικού αποκλεισμού, και στη βελτίωσης της ποιότητας ζωής.
Σε αυτό το πλαίσιο, τον Ιούνιο του 2022 εγκρίθηκε Εθνική Στρατηγική έχοντας τέσσερεις στρατηγικούς στόχους. Πρόκειται για την ευαισθητοποίηση της κοινωνίας σχετικά με τη σημασία του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού και της χρηματοοικονομικής παιδείας, την ενδυνάμωση των πολιτών με βασικές γνώσεις και δεξιότητες, την ενημέρωση για την ανάγκη επαρκούς προγραμματισμού σε θέματα ασφάλισης και συνταξιοδότησης, και την ενίσχυση της γνώσης για τη χρήση ψηφιακών χρηματοοικονομικών προϊόντων και υπηρεσιών, και των σχετικών κινδύνων. Προς υλοποίηση της στρατηγικής, δημιουργήθηκε η Επιτροπή Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού και Παιδείας (ΚΕΧΑΠ), υπό την προεδρία της Κεντρικής Τράπεζας της Κύπρου, και με κύρια μέλη το Υπουργείο Οικονομικών, το Υπουργείο Παιδείας Αθλητισμού και Νεολαίας, και την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς Κύπρου. Η ΚΕΧΑΠ λειτουργεί από τον Ιούνιο του 2024. Η Κύπρος, μέσω της ΚΕΧΑΠ ευθυγραμμίζεται με την Ευρωπαϊκή πρωτοβουλία, αναπτύσσοντας σχέδια και πρωτοβουλίες τα οποία κατανέμονται στα μέλη προς υλοποίηση.
Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Η Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει θέσει πέντε βασικούς άξονες ως πυλώνες του Προγράμματος της, υπό το σύνθημα «Μια αυτόνομη Ένωση, ανοικτή για τον κόσμο». Ένας από τους πυλώνες αυτούς είναι η «Αυτονομία μέσω ανταγωνιστικότητας», στο πλαίσιο της οποίας επιδιώκεται η προώθηση της Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων.
Κατά την Κυπριακή Προεδρία της Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Κεντρική Τράπεζα της Κύπρου και η ΚΕΧΑΠ τροχοδρομούν πρωτοβουλίες για περαιτέρω ανάδειξη και ενίσχυση της χρηματοοικονομικής παιδείας στην Κύπρο και στην ΕΕ.
*Διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας της Κύπρου,
Πρόεδρος της Κυπριακής Επιτροπής Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού και Παιδείας
- Διαβάστε επίσης: Έπεσαν οι υπογραφές της εμπορικής συμφωνίας ΕΕ - Mercosur