Η ευρωπαϊκή μετάβαση στη βιωσιμότητα φέρνει νέα καθήκοντα συμμόρφωσης για τις κυπριακές επιχειρήσεις.

Του Σάιμον Ζένιου*

Τα τελευταία χρόνια ακούμε συνεχώς για ESG. Πολλοί όμως το βλέπουν σαν «άλλη μια μόδα» ή σαν κάτι πολύ τεχνικό. Στην πραγματικότητα, μιλάμε για το πώς μια επιχείρηση λειτουργεί υπεύθυνα και μακροπρόθεσμα, αλλά και για ένα νέο νομικό πλαίσιο που σταδιακά γίνεται δεσμευτικό για πολλές εταιρείες.

Ο όρος ESG (Environmental, Social and Governance – Περιβάλλον, Κοινωνία και Διακυβέρνηση) είναι ένα πλαίσιο που δείχνει:

• πώς η εταιρεία επηρεάζει το περιβάλλον,

• πώς φέρεται στους ανθρώπους (εργαζόμενους, πελάτες, κοινωνία)

• και πώς διοικείται (κανόνες, διαφάνεια, έλεγχος).

Τι αλλάζει στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Η Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.) έχει δημιουργήσει ένα νέο πλαίσιο κανόνων για τη βιωσιμότητα, το οποίο δεν είναι απλώς «οδηγός καλής πρακτικής», αλλά δημιουργεί συγκεκριμένες νομικές υποχρεώσεις συμμόρφωσης για τις επιχειρήσεις που εμπίπτουν σε αυτό.

Η βασική ρύθμιση είναι η CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive – Οδηγία για την Εταιρική Αναφορά Βιωσιμότητας). Με απλά λόγια, η CSRD ζητά από πολλές εταιρείες να δημοσιεύουν κάθε χρόνο σαφείς πληροφορίες για τα θέματα ESG:

• ποιες είναι οι επιπτώσεις τους,

• ποιοι είναι οι κίνδυνοι,

• τι στόχους έχουν και τι πρόοδο κάνουν.

Οι υποχρεώσεις αυτές ενσωματώνονται στο εθνικό δίκαιο των κρατών-μελών, όπως και της Κύπρου, και συνδέονται με ελέγχους και πιθανές συνέπειες σε περίπτωση μη συμμόρφωσης.

Για να μην γράφει ο καθένας «ό,τι θέλει, όπως θέλει», η Ε.Ε. έχει θεσπίσει και τα ESRS (European Sustainability Reporting Standards – Ευρωπαϊκά Πρότυπα Αναφοράς Βιωσιμότητας). Αυτά τα πρότυπα εξηγούν τι ακριβώς πρέπει να περιλαμβάνει η αναφορά και με ποιον τρόπο θα παρουσιαστούν τα στοιχεία. Για τις εταιρείες, αυτό σημαίνει ότι η αναφορά βιωσιμότητας είναι πλέον τυποποιημένη νομική υποχρέωση και όχι μια προαιρετική έκθεση marketing.

Η CSRD έρχεται να επεκτείνει μια παλαιότερη οδηγία, την NFRD (Non-Financial Reporting Directive – Οδηγία για τη Μη Χρηματοοικονομική Πληροφόρηση), η οποία ίσχυε μόνο για λίγες μεγάλες εταιρείες. Τώρα, σταδιακά, το πλαίσιο καλύπτει πολύ περισσότερες επιχειρήσεις σε όλη την Ευρώπη. Αυτό σημαίνει ότι ολοένα και περισσότερες κυπριακές εταιρείες θα χρειαστεί να οργανώσουν από τώρα τα συστήματα, τις πολιτικές και τα δεδομένα τους, ώστε να είναι έτοιμες όταν οι υποχρεώσεις αυτές τις αγγίξουν άμεσα.

Τι είναι η CSDDD – «Δέουσα επιμέλεια» στην πράξη

Εκτός από την αναφορά, η Ε.Ε. προχώρησε και σε άλλο ένα σημαντικό βήμα: την CSDDD (Corporate Sustainability Due Diligence Directive – Οδηγία για τη Δέουσα Επιμέλεια της Εταιρικής Βιωσιμότητας). Η CSDDD ζητά από τις μεγάλες εταιρείες να δείχνουν δέουσα επιμέλεια. Δηλαδή, να εξετάζουν αν υπάρχουν:

• παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων (π.χ. κακές συνθήκες εργασίας, παιδική εργασία),

• σοβαρές περιβαλλοντικές ζημιές όχι μόνο μέσα στην ίδια την εταιρεία, αλλά και στους βασικούς προμηθευτές και συνεργάτες τους (τη λεγόμενη «αλυσίδα αξίας»).

Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι οι εταιρείες καλούνται να έχουν διαδικασίες εντοπισμού κινδύνων, να λαμβάνουν μέτρα πρόληψης και αντιμετώπισης και να μπορούν να αποδείξουν, εφόσον χρειαστεί, ότι έπραξαν «ό,τι ήταν εύλογα δυνατό». Η δέουσα επιμέλεια παύει να είναι μόνο «ηθική υποχρέωση» και αποκτά σαφή νομική διάσταση, με πιθανές αστικές ή διοικητικές συνέπειες αν αγνοηθούν σοβαροί κίνδυνοι.

Αν και η CSDDD στοχεύει κυρίως πολύ μεγάλες επιχειρήσεις, στην πράξη θα επηρεάσει και τις μικρότερες, γιατί οι μεγάλοι πελάτες θα ζητούν αποδείξεις υπεύθυνης λειτουργίας από όλους στην αλυσίδα. Για μια κυπριακή μικρομεσαία επιχείρηση, αυτό μπορεί να μεταφραστεί σε νέες συμβατικές ρήτρες, ερωτηματολόγια συμμόρφωσης και ανάγκη για πιο οργανωμένες πολιτικές και διαδικασίες.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για τις κυπριακές ΜμΕ 

Οι ΜμΕ (Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις – Small and Medium-sized Enterprises) είναι η ραχοκοκαλιά της κυπριακής οικονομίας. Πολλές από αυτές δεν θα υποχρεωθούν άμεσα από τον νόμο να κάνουν πλήρη αναφορά βάσει CSRD. Όμως, η πραγματικότητα αλλάζει:

• Οι τράπεζες ζητούν σταδιακά στοιχεία ESG για δάνεια και χρηματοδοτήσεις.

• Μεγάλοι πελάτες στην Κύπρο και στο εξωτερικό θέλουν να ξέρουν αν ο προμηθευτής τους λειτουργεί υπεύθυνα.

• Οι εργαζόμενοι ενδιαφέρονται για εταιρείες με ξεκάθαρες αρχές.

Άρα, ακόμη κι αν μια ΜμΕ δεν είναι «στο ραντάρ της CSRD», χρειάζεται να είναι έτοιμη να δώσει απαντήσεις: τι κάνει για το περιβάλλον, πώς προστατεύει το προσωπικό της, πώς διοικείται και πώς τηρεί τον νόμο.

Εδώ μπαίνει σημαντικά η νομική διάσταση: οι επιχειρήσεις καλούνται να ελέγξουν αν οι συμβάσεις τους, οι πολιτικές τους και οι εσωτερικές διαδικασίες τους είναι συμβατές με τα νέα ευρωπαϊκά πρότυπα και με το κυπριακό δίκαιο που τα εφαρμόζει.

Κλειδί εδώ είναι το Δ.Σ. (Διοικητικό Συμβούλιο – Board of Directors) ή, στις μικρότερες εταιρείες, η ανώτατη διοίκηση. Αυτοί πρέπει να βλέπουν το ESG όχι σαν «χαρτιά για το τέλος», αλλά σαν μέρος της καθημερινής στρατηγικής και λήψης αποφάσεων. Το καθήκον επιμέλειας της διοίκησης, όπως το γνωρίζουμε από το εταιρικό δίκαιο, πλέον περιλαμβάνει και την ορθή διαχείριση των κινδύνων ESG και τη συμμόρφωση με τις σχετικές ρυθμίσεις.

Απλά και ρεαλιστικά βήματα

Δεν χρειάζεται μια μικρή ή μεσαία επιχείρηση να κάνει τα πάντα από την πρώτη μέρα. Μπορεί να ξεκινήσει με λίγα, αλλά σωστά.

Καταγραφή του σήμερα

Γράψτε με απλά λόγια τι ήδη κάνετε: ασφάλεια προσωπικού, διαχείριση αποβλήτων, προστασία δεδομένων, βασικός κώδικας δεοντολογίας. Αυτό είναι το σημείο εκκίνησης. Σε αυτό το στάδιο, είναι χρήσιμο να συμβουλευτείτε και τον νομικό σας σύμβουλο, ώστε να εντοπιστούν τυχόν νομικά κενά ή κίνδυνοι.

Επιλογή 3–4 βασικών θεμάτων

Για παράδειγμα:

• ενέργεια και κόστος,

• υγεία και ασφάλεια εργαζομένων,

• σωστές συμβάσεις με προμηθευτές,

• απλές διαδικασίες για καταγγελίες ή παράπονα.

Εκεί εστιάζετε τα πρώτα σας βήματα, με στόχο όχι μόνο τη «βελτίωση της εικόνας σας», αλλά και τη μείωση νομικού ρίσκου (π.χ. εργατικά, περιβαλλοντικά, συμβατικά).

Ορισμός υπευθύνων

Κάποιος πρέπει να είναι υπεύθυνος για τα θέματα προσωπικού, κάποιος για τα περιβαλλοντικά ζητήματα, κάποιος για τις συμβάσεις. Δεν μιλάμε απαραίτητα για νέες θέσεις. Μιλάμε για ξεκάθαρο μοίρασμα ρόλων. Έτσι η εταιρεία μπορεί να αποδείξει, εφόσον χρειαστεί, ότι έχει συγκεκριμένα «σημεία ευθύνης» για τα θέματα ESG.

Λίγες, αλλά καθαρές πολιτικές

Συντάξτε ή ανανεώστε σύντομες πολιτικές:

• κώδικα δεοντολογίας,

• πολιτική προμηθευτών,

• πολιτική υγείας & ασφάλειας.

Είναι καλύτερα να είναι σύντομες και εφαρμόσιμες, παρά μεγάλες και ξεχασμένες στο συρτάρι. Φροντίστε να είναι νομικά ευθυγραμμισμένες με τις ισχύουσες ευρωπαϊκές και κυπριακές ρυθμίσεις και να αντικατοπτρίζονται στις συμβάσεις και τις καθημερινές πρακτικές.

Απλή, αλλά σταθερή συλλογή στοιχείων

Κρατήστε κάθε χρόνο τα ίδια βασικά στοιχεία (π.χ. κατανάλωση ενέργειας, αριθμό ατυχημάτων, ώρες εκπαίδευσης). Ακόμη και ένα απλό αρχείο είναι αρκετό, αρκεί να είναι συνεπές και ακριβές. Με αυτόν τον τρόπο, αν στο μέλλον η εταιρεία υπαχθεί σε CSRD ή δεχθεί έλεγχο από τράπεζα, επενδυτή ή αρχή, θα μπορεί να αποδείξει ότι έχει κάνει μια σοβαρή, συνεπή προσπάθεια συμμόρφωσης.

Με στόχο να μειώσουμε το ρίσκο της επιχείρησης

Σε αυτό το νέο περιβάλλον, ο στόχος δεν είναι να γράψουμε την «τέλεια» αναφορά με ωραία γραφικά και περίπλοκους πίνακες. Ο πραγματικός στόχος είναι να μειώσουμε το ρίσκο της επιχείρησης, να ξέρουμε τι μας απειλεί και τι μας δυναμώνει, και να δείξουμε με απλό, καθαρό τρόπο τι κάνουμε στην πράξη. Όταν υπάρχει διαφάνεια, είναι πιο εύκολο να μιλήσεις με τις τράπεζες, τους επενδυτές, τους πελάτες και –ίσως το πιο σημαντικό– τους ίδιους σου τους ανθρώπους.

Το ESG δεν είναι μια άσκηση «δημοσίων σχέσεων», αλλά εργαλείο διοίκησης και νομικής ασφάλειας. Βοηθά την επιχείρηση να οργανώσει καλύτερα τις διαδικασίες της, να αποφύγει πρόστιμα και κρίσεις, να προβλέψει πιέσεις από την αγορά ή τη νομοθεσία και να δει έγκαιρα πού υπάρχουν ευκαιρίες για εξοικονόμηση κόστους ή για νέα προϊόντα και υπηρεσίες. Για τις κυπριακές επιχειρήσεις, και ειδικά για τις μικρομεσαίες, αυτό μπορεί να γίνει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα: όσοι κινηθούν τώρα, με απλά αλλά συγκεκριμένα βήματα, θα είναι πιο έτοιμοι όταν οι απαιτήσεις γίνουν αυστηρότερες.

Τελικά, το πραγματικό νόημα του ESG είναι να χτίσουμε επιχειρήσεις που αντέχουν στις κρίσεις, σέβονται τους ανθρώπους και το περιβάλλον και μπορούν να κοιτούν το μέλλον με περισσότερη σιγουριά. Όχι επειδή «έτσι λέει η Ευρωπαϊκή Ένωση», αλλά επειδή έτσι χτίζεται σήμερα η εμπιστοσύνη, η συμμόρφωση με το δίκαιο και η μακροχρόνια αξία σε μια οικονομία που αλλάζει συνεχώς.

*Δικηγόρου και Μέλους της Επιτροπής Τεχνολογίας του Παγκύπριου Δικηγορικού Συλλόγου

Διαβάστε επίσης: ESG στην πράξη: Εκπαίδευση και πανεπιστημιακή έρευνα που μετατρέπουν τη συμμόρφωση σε ανταγωνιστικό πλεονέκτημα