Συνέντευξη στη Βάσια Καττή
Μέσα σε ένα διεθνές περιβάλλον που αναδιατάσσεται, με την αναβολή της CSRD στην Ευρώπη και την αποχώρηση των ΗΠΑ από τη Συμφωνία του Παρισιού, η συζήτηση γύρω από το ESG αποκτά νέο περιεχόμενο. «Το περιβάλλον δεν είναι παράμετρος της οικονομίας, αλλά προϋπόθεση» λέει σε συνέντευξή της η Επίτροπος Περιβάλλοντος και Ευημερίας των Ζώων, Αντωνία Θεοδοσίου, ενώ παράλληλα εξηγεί πώς επηρεάζεται η Κύπρος, ποιος είναι ο ρόλος του Γραφείου της και ποιες ευκαιρίες ανοίγονται για επιχειρήσεις και τοπικές κοινότητες μέσα από μια πιο ουσιαστική, ρεαλιστική αλλά και απαιτητική προσέγγιση στη βιωσιμότητα.
Δεν σημαίνει χαλάρωση η αναβολή της CSRD
Πώς αξιολογείτε τη μετατόπιση του παγκόσμιου ενδιαφέροντος γύρω από τα κριτήρια ESG, μέσα στο νέο σκηνικό που διαμορφώνεται με την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ και την αναβολή της CSRD; Τι σημαίνει αυτό για την Κύπρο;
Οι τελευταίοι μήνες έφεραν πράγματι μετατόπιση στη διεθνή συζήτηση γύρω από τα κριτήρια ESG. Από τη μια, η Ευρωπαϊκή Ένωση επέλεξε την αναβολή της εφαρμογής της CSRD μέσω της Οδηγίας (ΕΕ) 2025/794 της 14ης Απριλίου 2025, αναγνωρίζοντας ότι οι επιχειρήσεις χρειάζονται περισσότερο χρόνο και πιο απλοποιημένο πλαίσιο, ώστε η υποχρέωση υποβολής εκθέσεων βιωσιμότητας και δέουσας επιμέλειας να μην αποτελεί υπερβολικό διοικητικό φόρτο.
Προσωπικά δεν θεωρώ την αναβολή ως «χαλάρωση» των στόχων. Την βλέπω ως προσπάθεια να γίνει η μετάβαση πιο ρεαλιστική και λιγότερο γραφειοκρατική, χωρίς να υπονομεύεται η ουσία. Οι στόχοι της Πράσινης Συμφωνίας για βιώσιμη ανάπτυξη με διαφάνεια και υπευθυνότητα παραμένουν, απλώς προσαρμόζεται ο ρυθμός υλοποίησης.
Από την άλλη, η επιστροφή του κ. Τραμπ, με την εκ νέου αποχώρηση των ΗΠΑ από τη Συμφωνία του Παρισιού και την αντίθεσή του στα κριτήρια ESG, στέλνει διαφορετικό πολιτικό μήνυμα. Ενώ η Ευρώπη προσπαθεί να ενισχύσει θεσμικά το πλαίσιο βιωσιμότητας, οι ΗΠΑ οπισθοχωρούν. Θεωρώ ότι αυτή η προσέγγιση, που βλέπει το περιβάλλον ως οικονομικό κόστος και αγνοεί το κοινωνικό και υγειονομικό τίμημα της κλιματικής κρίσης, θα είναι μακροπρόθεσμα ζημιογόνα. Το περιβάλλον δεν είναι παράμετρος της οικονομίας, αλλά προϋπόθεση, καθώς η οικονομία καθίσταται ολοένα και πιο ευάλωτη σε κλιματικούς κινδύνους.
Για την Κύπρο, η «παύση» της CSRD δίνει στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜμΕ) χρόνο για καλύτερη προετοιμασία, αλλά σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να ερμηνευθεί ως περιθώριο εφησυχασμού. Είναι μια ευκαιρία να ενισχύσουμε τη στρατηγική μας για βιώσιμη ανάπτυξη και να καλλιεργήσουμε κουλτούρα διαφάνειας και υπευθυνότητας, τόσο στον ιδιωτικό όσο και στον δημόσιο τομέα.
Στον δρόμο για ένα συνεκτικό οικοσύστημα βιωσιμότητας
Ποιος είναι ο ρόλος και οι προτεραιότητες του Γραφείου σας για τη διασφάλιση της περιβαλλοντικής διάστασης στο εταιρικό ESG και την προώθηση της αειφορίας στην Κύπρο;
Το Γραφείο μου έχει κυρίως συμβουλευτικό ρόλο, τόσο οριζόντια εντός της Κυβέρνησης όσο και προς τον ιδιωτικό τομέα, σε θέματα περιβαλλοντικής προστασίας και μετάβασης σε πιο βιώσιμο μοντέλο ανάπτυξης. Παρακολουθούμε τις εξελίξεις, παρεμβαίνουμε όπου χρειάζεται και εισηγούμαστε πολιτικές, όταν η ισορροπία μεταξύ οικονομικής προόδου και προστασίας του περιβάλλοντος απειλείται.
Αν και ο δημόσιος τομέας δεν έχει τυπική υποχρέωση να εφαρμόζει ESG, η υιοθέτηση αρχών διαφάνειας, λογοδοσίας και ηθικής διακυβέρνησης στη λειτουργία της Πολιτείας είναι κρίσιμη. Για το Γραφείο μου, η αειφόρος ανάπτυξη νοείται ως η περιβαλλοντικά υπεύθυνη, κοινωνικά δίκαιη και οικονομικά βιώσιμη πρόοδος. Στις προτεραιότητές μας εντάσσονται, επίσης, η ευημερία των ζώων, η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς (υλικής και άυλης) και η ενδυνάμωση των τοπικών κοινοτήτων, μέσα από συνέργειες μεταξύ του κεντρικού κράτους, των Αρχών Τοπικής Αυτοδιοίκησης, της Κοινωνίας των Πολιτών, των ιδιωτικών φορέων, του επιστημονικού και ακαδημαϊκού κόσμου, του ιδιωτικού τομέα και φορέων του αγροτικού χώρου. Στόχος μας είναι η δημιουργία ενός συνεκτικού οικοσυστήματος βιωσιμότητας.
Παράλληλα, επιδιώκουμε, μέσα από τη διαδικασία θεματικών κάθε φορά διαγωνισμών και κοινών δράσεων, την ευαισθητοποίηση για κρίσιμα θέματα βιώσιμης ανάπτυξης και την ανάδειξη υπεύθυνων και περιβαλλοντικά φιλικών πρακτικών, δημιουργώντας θετικά πρότυπα.
Χαρακτηριστικά έργα αυτής της προσέγγισής μας προς την αειφορία είναι η συμβολή μας στη δημιουργία της ενεργειακής κοινότητας στην Τηλλυρία, η οποία αποτελεί πρότυπο τοπικής συμμετοχής και ενεργειακής αυτονομίας, η εκπόνηση του Τυποποιητικού Οδηγού για Κλιματικά Ουδέτερες Κοινότητες σε συνεργασία με τον Κυπριακό Οργανισμό Τυποποίησης και η ανάπτυξη προτύπων για πιστοποιημένη εκπαίδευση στην ξηρολιθική δόμηση, που συνδέει την παράδοση με τη σύγχρονη περιβαλλοντική πολιτική (καταπολέμηση της ερημοποίησης, ενίσχυση καλλιεργειών και βιοποικιλότητας) και την ανάπτυξη νέων δεξιοτήτων.
Στο ίδιο πνεύμα, το Γραφείο μου συντονίζει την υποψηφιότητα για το πρώτο Απόθεμα Βιόσφαιρας της UNESCO στην Κύπρο, μια πρωτοβουλία που συνδυάζει τη διαχείριση και προστασία της φύσης με την τοπική οικονομία, τον πολιτισμό και την εκπαίδευση, δηλαδή μια πραγματικά ολιστική εφαρμογή των αρχών ESG. Η ενέργεια αυτή γίνεται σε στενή συνεργασία με το Τμήμα Περιβάλλοντος του ΥΓΑΑΠ, τη ΜΕΠΑΑ του ΥΠΑΑΝ, την Κυπριακή Εθνική Επιτροπή UNESCO, την Αναπτυξιακή Εταιρεία Πάφου-Αφροδίτη, την ΕΤΑΠ Πάφου και τα αντίστοιχα συμπλέγματα Τοπικής Αυτοδιοίκησης της περιοχής.
Συμμετέχουμε, επίσης, σε συνέδρια, εργαστήρια και δράσεις, για προώθηση των 17 Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΣΒΑ) και των ESG, σε συνεργασία με φορείς, όπως το CSR Cyprus, το Ενεργειακό Γραφείο Κύπρου, η CYMEPA, ο Φιλοδασικός Σύνδεσμος Κύπρου, ο BirdLife Cyprus, η Ομοσπονδία Περιβαλλοντικών Οργανώσεων, το ΕΤΕΚ, το ICOMOS, η ΑΚΤΗ, το ΚΥΚΠΕΕ, το ΚυκλΟΙΚΟδρόμιο, ο ΣΤΕΚ και ο CSTI, καθώς και με Δήμους και Κοινότητες.
Στόχος μας, μέσα από όλες τις συνέργειες και δράσεις μας, είναι οι περιβαλλοντικές και πολιτισμικές αξίες να ενσωματώνονται σταδιακά και με φυσικό τρόπο στη λειτουργία της Πολιτείας, της οικονομίας και της κοινωνίας.
Περιβαλλοντικές κρίσεις και επιχειρηματική ανθεκτικότητα
Πώς μπορούν οι κυπριακές επιχειρήσεις να μετατρέψουν τις περιβαλλοντικές προκλήσεις (ενεργειακή κρίση, ολιγομβρία, μειωμένη πληρότητα φραγμάτων) σε στρατηγικές ευκαιρίες για βιώσιμη ανάπτυξη;
Οι περιβαλλοντικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Κύπρος είναι κρίσιμες. Πιστεύω ότι οι επιχειρήσεις μπορούν να αποτελέσουν μέρος της προσπάθειας αντιμετώπισής τους, αρκεί να υιοθετήσουν πρακτικές που μειώνουν το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα και ενισχύουν την ανθεκτικότητα και την ανταγωνιστικότητά τους.
Στον τομέα της ενέργειας, λύσεις, όπως η εγκατάσταση φωτοβολταϊκών συστημάτων σε υφιστάμενες στέγες (για αποφυγή σφράγισης του εδάφους και καταπόνησης του κυπριακού τοπίου της υπαίθρου), η επένδυση σε αποθήκευση ενέργειας, ο βιοκλιματικός σχεδιασμός και η ενεργειακή αναβάθμιση κτηρίων, μπορούν να μειώσουν σημαντικά το λειτουργικό κόστος.
Στη διακίνηση προσωπικού και εμπορευμάτων, ο καλύτερος προγραμματισμός δρομολογίων και η σταδιακή χρήση υβριδικών ή ηλεκτρικών οχημάτων μειώνουν κόστος και εκπομπές.
Σε συνθήκες λειψυδρίας, οι ξενοδοχειακές μονάδες και οι βιομηχανίες μπορούν να επενδύσουν σε συστήματα και πρακτικές εξοικονόμησης νερού, καθώς και σε λύσεις αξιοποίησης ανακυκλωμένου ή γκρίζου νερού, όπου αυτό είναι εφικτό.
Η κυκλική οικονομία αποτελεί, επίσης, σημαντικό πεδίο ευκαιριών. Η ορθολογική χρήση πρώτων υλών, η επαναχρησιμοποίηση και ο ανασχεδιασμός προϊόντων μειώνουν το κόστος, ενώ δημιουργούν χώρο για νέα επιχειρηματικά μοντέλα με πράσινο προσανατολισμό.
Σε αυτό το πλαίσιο, το Γραφείο μου στηρίζει δράσεις, όπως το Green Key και το Green Offices, προγράμματα που παρέχουν πρακτικά εργαλεία για την εξοικονόμηση ενέργειας και νερού, την υπεύθυνη κατανάλωση και την ορθή διαχείριση πόρων.
Τέλος, η αμφίδρομη συνεργασία κράτους, επιχειρήσεων, ερευνητικών κέντρων και ακαδημαϊκών ιδρυμάτων είναι απαραίτητη για μεταφορά τεχνογνωσίας και ανάπτυξη νέων λύσεων.
Η αντιμετώπιση των προκλήσεων της βιώσιμης ανάπτυξης –ιδιαίτερα εκείνων που ενσωματώνουν σημαντικές παρεμβάσεις για την προστασία και διαχείριση του περιβάλλοντος– δεν μπορεί να επιτευχθεί ούτε αποκλειστικά από την Πολιτεία ούτε αποκλειστικά από τις επιχειρήσεις. Απαιτείται συνεργασία, αμοιβαία εμπιστοσύνη και ένα σταθερό πλαίσιο πολιτικών.
ESG στην πράξη για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις
Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜμΕ) στην Κύπρο συχνά βρίσκονται πίσω σε ό,τι αφορά δράσεις για ESG. Τι χρειάζεται για να ανταποκριθούν σε αυτές τις απαιτήσεις;
Ενώ τα κριτήρια ESG αφορούν όλες τις επιχειρήσεις, οι μεγάλες έχουν πλέον σαφείς υποχρεώσεις, ενώ οι μικρότερες επηρεάζονται σταδιακά και καλούνται να προσαρμοστούν για λόγους ανταγωνιστικότητας, αξιοπιστίας και πρόσβασης σε χρηματοδότηση.
Οι ΜμΕ στην Κύπρο είναι συχνά οικογενειακές, τοπικές επιχειρήσεις με βαθιές ρίζες στις κοινότητες και με διαχρονικά καθοριστική συμβολή στην κυπριακή οικονομία. Σήμερα, πολλές από αυτές δυσκολεύονται να προχωρήσουν σε στρατηγικό σχεδιασμό βιώσιμης ανάπτυξης είτε λόγω περιορισμένων πόρων είτε επειδή οι διαδικασίες ESG φαίνονται πολύπλοκες.
Δεν είναι, όμως, απαραίτητο οι ΜμΕ να εφαρμόσουν περίπλοκες ή ακριβές λύσεις για να ενσωματώσουν τα κριτήρια ESG. Μικρές, στοχευμένες αλλαγές, όπως εξοικονόμηση ενέργειας και νερού, καλύτερη διαχείριση υλικών, ενίσχυση και στήριξη της τοπικής παραγωγής και εφαρμογή βασικών αρχών κυκλικής οικονομίας, μπορούν να έχουν σημαντικό αντίκτυπο, μειώνοντας κόστος και ενισχύοντας την ανταγωνιστικότητα και την ανθεκτικότητά τους.
Στην Κύπρο, όπως και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, υπάρχουν κάθε χρόνο στοχευμένα χρηματοδοτικά εργαλεία, προγράμματα, κίνητρα και μηχανισμοί υποστήριξης επενδύσεων για ΜμΕ, στο πλαίσιο της Πράσινης Μετάβασης. Οι δράσεις αυτές για το κλίμα και τη βιώσιμη ανάπτυξη επικεντρώνονται, κυρίως, στην ενεργειακή αποδοτικότητα, στη μείωση εκπομπών, στην αναβάθμιση κτηρίων, στην αξιοποίηση Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ), στην αποθήκευση ενέργειας και στην πράσινη επιχειρηματικότητα.
Παράλληλα, οι ΜμΕ χρειάζονται και πρακτική στήριξη: καθοδήγηση, εργαλεία και απλές διαδικασίες. Εκπαίδευση και κατάρτιση, βασικά “toolkits” που να εξηγούν βήμα-βήμα πώς εφαρμόζεται το ESG, καθώς και συνεργασίες ή mentoring ανάμεσα σε μεγαλύτερες και μικρότερες επιχειρήσεις, οργανισμούς και φορείς, μπορούν να κάνουν τη μετάβαση πιο προσιτή και πιο αποτελεσματική.
Πιστεύω ότι όταν μια επιχείρηση λειτουργεί με σεβασμό προς το περιβάλλον και προς την κοινότητα που τη στηρίζει, δεν κάνει απλώς ESG. Δημιουργεί αξία για τον τόπο, για τους ανθρώπους και για τη δική της μακροπρόθεσμη ανάπτυξη. Και ακριβώς επειδή οι ΜμΕ βρίσκονται πιο κοντά στην κοινωνία, μπορούν να αποτελέσουν φορείς αλλαγής με τρόπο άμεσο.
Τεχνολογία και τεχνητή νοημοσύνη στη βιωσιμότητα
Η Τεχνητή Νοημοσύνη και η τεχνολογία αναπτύσσονται ραγδαία, με αυξανόμενη ενεργειακή κατανάλωση. Πώς επηρεάζουν την παγκόσμια προσπάθεια για βιωσιμότητα; Μπορεί να υπάρξει ισορροπία;
Η ραγδαία ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) και των ψηφιακών τεχνολογιών έχει αλλάξει τον τρόπο λειτουργίας της οικονομίας και της κοινωνίας, αλλά δημιουργεί και νέες περιβαλλοντικές πιέσεις. Η λειτουργία κέντρων δεδομένων και συστημάτων νέφους απαιτούν ολοένα και μεγαλύτερες ποσότητες ενέργειας και νερού, ενώ η παραγωγή ηλεκτρονικού εξοπλισμού συνδέεται με εξόρυξη υλικών και ηλεκτρονικά απόβλητα. Αυτές οι επιπτώσεις δεν είναι αμελητέες και πρέπει να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη.
Την ίδια στιγμή, η τεχνολογία, και ιδιαίτερα η ΤΝ, μπορεί να αποτελέσει ισχυρό εργαλείο για την πράσινη μετάβαση. Μπορεί να μειώσει την ενεργειακή κατανάλωση σε κτήρια και βιομηχανίες μέσω «έξυπνων συστημάτων», να βελτιώσει την πρόβλεψη ακραίων καιρικών φαινομένων, να ενισχύσει την αποδοτικότητα των ΑΠΕ και να στηρίξει τη διαχείριση νερού και φυσικών πόρων. Επιπλέον, μπορεί να ενισχύσει σημαντικά την κυκλική οικονομία.
Η ισορροπία απαιτεί οι ψηφιακές υποδομές να λειτουργούν σταδιακά με καθαρή, ανανεώσιμη ενέργεια, η τεχνολογία να σχεδιάζεται ώστε να είναι ενεργειακά αποδοτικότερη και ο ψηφιακός εξοπλισμός να έχει μεγαλύτερη διάρκεια ζωής και να ανακυκλώνεται σωστά, ώστε να μειώνονται τα ηλεκτρονικά απόβλητα και η ανάγκη για εξόρυξη νέων υλικών.
Προσωπικά, βλέπω την ψηφιακή και την πράσινη μετάβαση ως δύο πλευρές της ίδιας στρατηγικής. Η τεχνολογία μπορεί να επιταχύνει τη βιωσιμότητα, εφόσον χρησιμοποιείται με υπευθυνότητα και με επίγνωση του περιβαλλοντικού της αποτυπώματος.
Διαβάστε επίσης: H Ευρωπαϊκή Τουριστική Ατζέντα 2030 εφαρμόζεται στην πράξη από το Υφυπουργείο Τουρισμού