Η χαμηλότερη τιμή παύει να αποτελεί τον κυρίαρχο οδηγό, με την Ε.Ε. να δίνει μεγαλύτερο βάρος σε ποιότητα, ασφάλεια εφοδιασμού και ευρωπαϊκή βιομηχανία – Οι επιφυλάξεις για τον ανταγωνισμό.

Νέα αρχιτεκτονική για τις δημόσιες συμβάσεις στην ΕΕ, με μεγαλύτερη έμφαση στην ποιότητα, την ευρωπαϊκή προτίμηση, την ασφάλεια εφοδιασμού και την ενίσχυση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας, προτείνει σήμερα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με τον Εκτελεστικό Αντιπρόεδρο για την Ευημερία και τη Βιομηχανική Στρατηγική, Στεφάν Σεζουρνέ να επιχειρεί παράλληλα να απλοποιήσει ένα πλαίσιο που χαρακτηρίζεται από σημαντική πολυπλοκότητα και περιορισμένο διασυνοριακό ανταγωνισμό.

Η πρόταση για τον νέο Κανονισμό περί Δημοσίων Συμβάσεων, που εγκρίθηκε από το Κολλέγιο των Επιτρόπων την Τετάρτης, αντικαθιστά τρεις υφιστάμενες οδηγίες του 2014 για τις δημόσιες συμβάσεις - που αντιστοιχούν σήμερα στο 15% του ΑΕΠ της ΕΕ -  τις συμβάσεις παραχώρησης και τις συμβάσεις στους τομείς ύδρευσης, ενέργειας, μεταφορών και ταχυδρομικών υπηρεσιών με έναν ενιαίο, άμεσα εφαρμοζόμενο κανονισμό.

Στο επίκεντρο της πρότασης βρίσκεται η λεγόμενη «ευρωπαϊκή προτίμηση», με την Κομισιόν να μην προτείνει μέσω οριζόντιου κανοισμού  γενική υποχρέωση αγοράς ευρωπαϊκών προϊόντων, αλλά να δίνει τη δυνατότητα να περιορίζουν τη συμμετοχή, να απαιτούν ελάχιστη ευρωπαϊκή ή άλλη καλυπτόμενη προέλευση ή να παρέχουν πλεονέκτημα κατά την αξιολόγηση προσφορών. Σε ορισμένες περιπτώσεις και όταν το απαιτούν στρατηγικά συμφέροντα της Ένωσης, προβλέπεται η δυνατότητα αποκλεισμού από συγκεκριμένες διαδικασίες φορέων, προϊόντων ή υπηρεσιών από τρίτες χώρες που δεν καλύπτονται από τις διεθνείς δεσμεύσεις της ΕΕ.

Η προσέγγιση αυτή θα πρέπει, ωστόσο, να εφαρμόζεται σε συνδυασμό με τις διεθνείς εμπορικές δεσμεύσεις της ΕΕ, διακρίνοντας μεταξύ χωρών και οικονομικών φορέων που καλύπτονται από τις συμφωνίες δημοσίων συμβάσεων της Ένωσης και εκείνων που δεν καλύπτονται. Ο Εκτελεστικός Αντιπρόεδρος Σεζουρνέ αρνήθηκε να αποκαλύψει τη σχετική λίστα χωρών, σημειώνοντας ότι αυτή θα εξελίσσεται με τον χρόνο, ανάλογα με το εάν οι εταίροι της ΕΕ τηρούν τις αμοιβαίες δεσμεύσεις τους. Όπως σημείωσε, η ΕΕ έχει περίπου 40 συμφωνίες δημοσίων συμβάσεων με τρίτες χώρες, εκ των οποίων περίπου 20 προβλέπουν αμοιβαιότητα.

Κεντρική αλλαγή που φέρνει η νέα πρόταση είναι η εγκατάλειψη της αποκλειστικής λογικής της χαμηλότερης τιμής. Η πρόταση καθιστά, ως γενικό κανόνα, την καλύτερη σχέση τιμής/ποιότητας βασικό τρόπο ανάθεσης με ελάχιστη στάθμιση 30% για τα ποιοτικά κριτήρια και 50% για συμβάσεις έντασης εργασίας, όπου η στάθμιση αυτή θα πρέπει να περιλαμβάνει σημαντικά κοινωνικά κριτήρια. Ωστόσο, το 30% δεν αφορά αποκλειστικά περιβαλλοντικά κριτήρια και μπορεί να κατανέμεται μεταξύ περιβαλλοντικών, κοινωνικών, καινοτομικών και άλλων σχετικών παραμέτρων, ανάλογα με το αντικείμενο της σύμβασης, ενώ οι δημόσιοι αγοραστές μπορούν να υπερβούν το ελάχιστο όριο.

Στα περιβαλλοντικά κριτήρια περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η κυκλικότητα, η επισκευασιμότητα, η επαναχρησιμοποίηση, το ανακυκλωμένο περιεχόμενο και η ενεργειακή αποδοτικότητα. Η πρόταση προβλέπει μάλιστα ότι οι δημόσιοι αγοραστές θα πρέπει, με εξαίρεση περιπτώσεις τεχνικής αδυναμίας, να αγοράζουν προϊόντα, υπηρεσίες και έργα με υψηλή ενεργειακή απόδοση. Παράλληλα, η πρόταση ενσωματώνει κοινωνικούς στόχους, όπως η κοινωνική ένταξη, οι ποιοτικές θέσεις εργασίας, οι αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας, η προσβασιμότητα για άτομα με αναπηρία, η ισότητα των φύλων, η κατάρτιση και η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στις αλυσίδες εφοδιασμού.

Η Επιτροπή συνδέει την αλλαγή αυτή με την ανάγκη αντιμετώπισης στρατηγικών εξαρτήσεων - δείχνοντας της Κίνα - με το  νέο πλαίσιο να επιτρέπει στους δημόσιους αγοραστές να λαμβάνουν υπόψη κινδύνους για την ασφάλεια και τη δημόσια ασφάλεια, συμπεριλαμβανομένων κρίσιμων υποδομών, κυβερνοασφάλειας, ευαίσθητων πληροφοριών, κρίσιμων εξαρτήσεων, διαταραχών στην εφοδιαστική αλυσίδα και αθέμιτης επιρροής από τρίτες χώρες.

Ο Σεζουρνέ υποστήριξε ότι τα κριτήρια αυτά μπορούν να λειτουργήσουν υπέρ των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων, ιδίως στους τομείς της ασφάλειας, της κυβερνοασφάλειας και της προστασίας προϊόντων, ενώ παραδέχθηκε ότι τα ποιοτικά κριτήρια από μόνα τους δεν αρκούν και ότι γι’ αυτό η πρόταση παρέχει επίσης τη δυνατότητα αποκλεισμού προσφορών από ορισμένες τρίτες χώρες.

Σε ερώτηση για τον κινεζικό ανταγωνισμό, ο ίδιος διευκρίνισε ότι η οριζόντια νομοθεσία δεν επιβάλλει γενικά την αγορά ευρωπαϊκών προϊόντων, αλλά ότι οι υποχρεωτικές απαιτήσεις ευρωπαϊκής προτίμησης θα προκύψουν σε συγκεκριμένους στρατηγικούς τομείς μέσω τομεακής νομοθεσίας. Ως παραδείγματα ανέφερε τις συζητούμενες ρυθμίσεις για την καθαρή τεχνολογία, τα κρίσιμα φάρμακα, τη στρατηγική βιομηχανία, το cloud και την τεχνητή νοημοσύνη. Ο ίδιος έφερε χαρακτηριστικά το παράδειγμα των λεωφορείων BYD, υποστηρίζοντας ότι, εφόσον εγκριθεί το πλαίσιο ως έχει, οι τοπικές αρχές θα έχουν πλέον μεγαλύτερη νομική ασφάλεια εάν επιλέξουν να αποκλείσουν ή να περιορίσουν μια τέτοια προσφορά, αλλά η τελική απόφαση θα παραμένει πολιτική επιλογή του δημόσιου αγοραστή.

Η Κομισιόν προτείνει ακόμη ένα κοινό ευρωπαϊκό ψηφιακό οικοσύστημα, στο οποίο θα διασυνδέονται τα εθνικά συστήματα ηλεκτρονικών δημοσίων συμβάσεων, καθώς και ηλεκτρονική υπηρεσία επιλεξιμότητας με ψηφιακά επιχειρηματικά διαπιστευτήρια και την εφαρμογή της αρχής της μόνο μίας φοράς. Παράλληλα, κάθε κράτος μέλος θα πρέπει να διαθέτει εθνικό χώρο δεδομένων για τις δημόσιες συμβάσεις, ο οποίος θα τροφοδοτεί έναν ενωσιακό χώρο δεδομένων που θα διαχειρίζεται η Επιτροπή. Στόχος είναι να βελτιωθεί η παρακολούθηση του ανταγωνισμού, της συμμετοχής διασυνοριακών επιχειρήσεων και των ΜμΕ, αλλά και των κινδύνων για την ακεραιότητα και την ασφάλεια εφοδιασμού.

Σύμφωνα με την Κομισιόν, η ψηφιοποίηση και η απλοποίηση θα οδηγήσουν τελικά σε μέση εξοικονόμηση 4,4% ανά διαδικασία για τις αναθέτουσες αρχές και 8,9% για τις επιχειρήσεις. Οι επαναλαμβανόμενες δαπάνες για τις επιχειρήσεις υπολογίζονται σε 477 εκατ. ευρώ, αλλά αναμένεται να αντισταθμιστούν από ετήσιες εξοικονομήσεις περίπου 1 δισ. ευρώ. Για τις αναθέτουσες αρχές, οι νέες επαναλαμβανόμενες δαπάνες εκτιμώνται σε 141 εκατ. ευρώ, έναντι ετήσιων εξοικονομήσεων περίπου 220 εκατ. ευρώ.  Η πρόταση περιορίζει επίσης τις υπερβολικές απαιτήσεις για τον κύκλο εργασιών και την προηγούμενη εμπειρία στον δημόσιο τομέα, ενώ ενθαρρύνει τη διαίρεση των συμβάσεων σε κατάλληλα τμήματα ώστε να διευκολύνεται η συμμετοχή των ΜμΕ.

Ωστόσο, η επιχειρηματική κοινότητα προειδοποιεί ότι η χρησιμοποίηση των δημοσίων συμβάσεων ως εργαλείου για την επίτευξη πολλαπλών στρατηγικών στόχων μπορεί να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα, περιορίζοντας τον ανταγωνισμό. Ο Γενικός Διευθυντής της BusinessEurope, Μάρκους Μπέγιερ, χαιρέτισε την ψηφιοποίηση, τη βελτίωση της συλλογής δεδομένων και τη μεγαλύτερη διαφάνεια, υπογραμμίζοντας όμως ότι «οι δημόσιες συμβάσεις δεν αποτελούν πανάκεια για κάθε στρατηγική πρόκληση που αντιμετωπίζει η Ευρώπη».

Κατά τον Μπέγιερ, προτεραιότητα θα πρέπει να είναι η ενίσχυση του ανταγωνισμού και η δημιουργία μιας πραγματικά λειτουργικής διασυνοριακής αγοράς δημοσίων συμβάσεων. Όπως υποστήριξε, «η δημόσια παρέμβαση μέσω των δημόσιων συμβάσεων δεν μπορεί και δεν πρέπει να αντικαταστήσει τη βασική προϋπόθεση για την οικονομική ανάπτυξη και ανθεκτικότητα: το σωστό επιχειρηματικό και ρυθμιστικό περιβάλλον», με την BusinessEurope να προειδοποιεί ειδικότερα ότι η προσθήκη πολλαπλών δευτερευόντων στόχων στους κανόνες μπορεί να μειώσει τον ανταγωνισμό και να αυξήσει την διοικητική πολυπλοκότητα.

Η Επιτροπή επιχειρεί να απαντήσει σε αυτή την ένσταση με μια εκ βάθρων απλοποίηση του συστήματος, περιορίζοντας τον  αριθμό των διαδικασιών και εισάγοντας ανοικτή διαδικασία, δυναμική διαδικασία και διαδικασία καινοτομίας. Παράλληλα, ενθαρρύνει τις προκαταρκτικές διαβουλεύσεις με την αγορά και περιορίζει τα κριτήρια επιλογής σε όσα είναι αναγκαία και αναλογικά. Επιπλέον υποστηρίζει ότι η δυνατότητα διαπραγμάτευσης θα μπορούσε να ενισχύσει την αποτελεσματικότητα, επιτρέποντας σε ορισμένες περιπτώσεις συζητήσεις με τους υποψηφίους για παραμέτρους όπως οι χρόνοι παράδοσης και οι όροι της προσφοράς. Σε αυτό το σημείο, Σεζουρνέ υποστήριξε ότι η μεγαλύτερη συμμετοχή επιχειρήσεων θα αυξήσει την προσφορά και, συνεπώς, τον ανταγωνισμό.

Η πρόταση της Επιτροπής αναμένεται να περάσει από τη νομοθετική διαδικασία στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, με την τελική μορφή των κανόνων, και κυρίως το εύρος της ευρωπαϊκής προτίμησης και των υποχρεωτικών απαιτήσεων σε στρατηγικούς τομείς, αναμένεται συνεπώς να αποτελέσει ένα από τα βασικά σημεία των διαπραγματεύσεων.