Του Ξένιου Μεσαρίτη
Το βίντεο που ήρθε στις 8 Ιανουαρίου στο φως της δημοσιότητας ανέδειξε με τον πιο ωμό τρόπο τις γκρίζες ζώνες που εξακολουθούν να υπάρχουν στην προσέλκυση επενδύσεων στην Κύπρο, παρά το ότι αποτελούν κρίσιμο πυλώνα ανάπτυξης για την οικονομία.
Η υπόθεση φέρνει στο προσκήνιο κενά που επιτρέπουν την ανάπτυξη άτυπων διαδρομών, τη δράση μεσαζόντων και τη δημιουργία ζωνών αθέμιτης επιρροής γύρω από το κράτος ενώ γεννά ερωτηματικά όπως γιατί δεν έγινε KYC και ποια είναι η ενδεδειγμένη διαδρομή καθόδου ΑΞΕ στο νησί.
Όπως επισημαίνουν νομικοί κύκλοι και τεχνοκράτες στο Economy Today, πρόκειται για παθογένειες που δεν σχετίζονται μόνο με το συγκεκριμένο περιστατικό, αλλά με τον τρόπο που λειτουργεί συνολικά το οικοσύστημα προσέλκυσης επενδύσεων.
Στο επίμαχο υλικό, το οποίο τελεί υπό διερεύνηση, ενδέχεται να ανακύπτουν ζητήματα που άπτονται της νομοθεσίας κατά της διαφθοράς, χωρίς βεβαίως να προδικάζεται οποιοδήποτε συμπέρασμα.
Γιατί δεν έγινε διαδικασία Due Diligence και KYC
Ένα από τα βασικά ζητήματα που προκύπτουν από την υπόθεση αφορά το προφανές ερώτημα: Γιατί δεν προηγήθηκε διαδικασία Δέουσας Επιμέλειας (Due Diligence), που να περιλαμβάνει και την υποχρέωση “Γνώρισε τον Πελάτη σου” (KYC).
Όπως εξηγούν νομικές πηγές στο Economy Today, στην προκειμένη περίπτωση οι παθογένειες ήταν σχεδόν αναπόφευκτες. Τα πρόσωπα που φέρονται να εμπλέκονται –ένα άτομο που παρουσιάστηκε ως σύμβουλος επιχειρήσεων, ένα ανώτατο εκτελεστικό στέλεχος εταιρείας ανάπτυξης γης και ένα ανώτατο κυβερνητικό στέλεχος– δεν εμπίπτουν στην κατηγορία των “εποπτευόμενων προσώπων” βάσει του περί της Παρεμπόδισης και Καταπολέμησης της Νομιμοποίησης Εσόδων από Παράνομες Δραστηριότητες Νόμου του 2007.
Συγκεκριμένα, τα Άρθρα 2Α και 59 του Νόμου δεν προβλέπουν εποπτεία αυτών των ιδιοτήτων από αρμόδια Εποπτική Αρχή. Ως αποτέλεσμα, δεν υφίσταται νομική υποχρέωση για τα πρόσωπα αυτά να προβαίνουν σε διαδικασίες Due Diligence ή KYC, ακόμη και όταν δραστηριοποιούνται ενεργά στην προσέλκυση επενδύσεων.
Και αυτό, όπως επισημαίνεται, παρά το γεγονός ότι οι λεγόμενοι σύμβουλοι επιχειρήσεων και οι επιχειρηματίες ανάπτυξης γης, όπως έχει αποδειχθεί και μέσω της συμμετοχής τους σε διεθνή επενδυτικά σεμινάρια και roadshows, λειτουργούν στην πράξη ως βασικοί δίαυλοι προσέλκυσης κεφαλαίων προς την Κύπρο.
Ποιο είναι το προβλεπόμενο θεσμικό πλαίσιο για την κάθοδο επενδύσεων
Σύμφωνα με τις ίδιες νομικές πηγές, η κρατική αρμοδιότητα για την προσέλκυση επενδύσεων από το εξωτερικό, είτε από κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης είτε από τρίτες χώρες, ανήκει θεσμικά στον Invest Cyprus.
Ο οργανισμός, γνωστός παλαιότερα ως ΚΟΠΕ (Cyprus Investment Promotion Agency – CIPA), λειτουργεί με μοναδικό μέτοχο το Υπουργείο Οικονομικών. Το Διοικητικό του Συμβούλιο διορίζεται από το Υπουργικό Συμβούλιο, ενώ και ο προϋπολογισμός του εγκρίνεται από το Υπουργικό Συμβούλιο, με πιο πρόσφατη σχετική απόφαση αυτή της 26ης Ιουνίου 2024 για τον προϋπολογισμό του 2024.
Όπως αναφέρεται και στην επίσημη αποστολή του οργανισμού, το Invest Cyprus αποτελεί το “first point of contact” για ξένους επενδυτές και λειτουργεί ως one-stop shop καθ’ όλη τη διάρκεια της επενδυτικής διαδρομής: από την αρχική προσέγγιση και την επιλογή τοποθεσίας, μέχρι τη διευκόλυνση, την εγκατάσταση και την υποστήριξη μετά την υλοποίηση της επένδυσης.
Στην Ετήσια Έκθεση του οργανισμού για το 2023, γίνεται μάλιστα αναφορά σε εισροές Άμεσων Ξένων Επενδύσεων ύψους €3,2 δισ. και στη δημιουργία πέραν των 2.500 νέων θέσεων εργασίας, στοιχεία που υπογραμμίζουν τον κομβικό του ρόλο στην οικονομία.
Το Κέντρο Εξυπηρέτησης Επιχειρήσεων και ο θεσμικός σχεδιασμός
Στο ίδιο θεσμικό πλαίσιο εντάσσεται και η δημιουργία του Κέντρου Εξυπηρέτησης Επιχειρήσεων (ΚΕΕ), τα εγκαίνια του οποίου πραγματοποιήθηκαν στις 26 Μαΐου 2025 από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.
Το ΚΕΕ σχεδιάστηκε ως ενιαίο κέντρο εξυπηρέτησης για Κύπριους και ξένους επενδυτές, φιλοδοξώντας να καλύψει ένα διαχρονικό αίτημα της επιχειρηματικής κοινότητας για απλοποίηση, ταχύτητα και συντονισμό. Στεγάζει τη Μονάδα Διευκόλυνσης Εταιρειών του Υπουργείου Ενέργειας, τον Τομέα Στρατηγικών Αναπτύξεων του Τμήματος Πολεοδομίας και εκπροσώπους του Invest Cyprus.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η εισαγωγή του θεσμού του Υπεύθυνου Έργου για επενδύσεις στρατηγικής σημασίας, ο οποίος λειτουργεί ως μοναδικό σημείο επαφής του επενδυτή με το κράτος, με στόχο τη διαφάνεια και τη συνέπεια των διαδικασιών, καθώς και η πρόβλεψη για ταχεία αδειοδότηση εντός 12 μηνών.
Aμεσες Ξένες Επενδύσεις και το μεταβατικό κενό
Παράλληλα, τεχνοκράτες με εξειδίκευση στο θέμα επισημαίνουν ότι εξακολουθεί να υφίσταται ένα κρίσιμο μεταβατικό κενό όσον αφορά τον έλεγχο των Άμεσων Ξένων Επενδύσεων από τρίτες χώρες.
Αν και η Βουλή έχει ψηφίσει τον περί της Θέσπισης Πλαισίου για Έλεγχο των Άμεσων Ξένων Επενδύσεων Νόμο του 2025, στη βάση του σχετικού ευρωπαϊκού κανονισμού του 2019, το πλαίσιο αυτό θα τεθεί σε ισχύ τον Απρίλιο του 2026. Μέχρι τότε, η προσέλκυση επενδύσεων από μη κοινοτικούς επενδυτές κινείται σε ένα λιγότερο αυστηρό κανονιστικό περιβάλλον, ασχέτως του γεγονότος ότι στο εν λόγω βίντεο οι επενδυτές "μαϊμού" φέρεται να προέρχονταν από χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το κενό του νόμου για το lobbying
Ένα ακόμη κρίσιμο σημείο αφορά τον νόμο περί Διαφάνειας στις Διαδικασίες Λήψης Δημόσιων Αποφάσεων του 2022, τον λεγόμενο νόμο για το lobbying.
Παρότι τα Άρθρα 9 έως 11 προβλέπουν υποχρέωση εγγραφής στο Μητρώο της Ανεξάρτητης Αρχής κατά της Διαφθοράς, δεν προβλέπεται υποχρέωση διενέργειας Due Diligence ή KYC από το πρόσωπο που αιτείται εγγραφή σε σχέση με το νομικό πρόσωπο που εκπροσωπεί. Όπως μας τονίστηκε στο Economy Today, αυτό συνιστά ένα ουσιαστικό κενό, καθώς η διαφάνεια περιορίζεται στη δήλωση σχέσεων και όχι στον έλεγχο προέλευσης και σκοπού των συμφερόντων.
Για τον λόγο αυτό, επισημαίνεται η ανάγκη όπως κάθε πρόσωπο που δραστηριοποιείται στην προσέλκυση ή υποβοήθηση επενδύσεων υπάγεται σε καθεστώς εποπτείας από αρμόδια Εποπτική Αρχή, όπως ο Παγκύπριος Δικηγορικός Σύλλογος, ο ΣΕΛΚ, το Συμβούλιο Εγγεγραμμένων Κτηματομεσιτών ή η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς Κύπρου.
Η εμπορία επηρεασμού – Το μεγάλο ερωτηματικό για τις ερευνητικές αρχές
Μέσα στο θεσμικό και κανονιστικό περιβάλλον που περιγράφεται, το περιεχόμενο του επίμαχου βίντεο καθιστά αναπόφευκτη τη συζήτηση γύρω από το ενδεχόμενο της εμπορίας επηρεασμού, όπως αυτή προβλέπεται στο άρθρο 12 της Σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης κατά της Διαφθοράς, η οποία έχει κυρωθεί από την Κυπριακή Δημοκρατία και ενσωματωθεί στην εθνική έννομη τάξη.
Νομικοί που έχουν χειριστεί παρόμοιες υποθέσεις επισημαίνουν στο Economy Today ότι πρόκειται για ειδική μορφή διαφθοράς, η οποία δεν ταυτίζεται με την κλασική δωροδοκία δημοσίων λειτουργών. Αντιθέτως, στοχεύει σε ένα ενδιάμεσο και συχνά δυσδιάκριτο στάδιο, εκεί όπου τρίτα πρόσωπα, χωρίς να λαμβάνουν τα ίδια αποφάσεις, επικαλούνται ή προβάλλουν πραγματική ή υποτιθέμενη επιρροή επί πολιτικών ή διοικητικών κέντρων λήψης αποφάσεων, με σκοπό την αποκόμιση αθέμιτου οφέλους.
Καθοριστικό στοιχείο του αδικήματος είναι, σύμφωνα με τη Σύμβαση και το συνοδευτικό Explanatory Report, ότι δεν απαιτείται η επιρροή να ασκηθεί πράγματι, ούτε να επέλθει το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα. Αρκεί η προβολή και η εκμετάλλευση της επιρροής, σε συνδυασμό με την υπόσχεση, προσφορά ή αποδοχή οποιουδήποτε αθέμιτου πλεονεκτήματος, είτε για τον ίδιο τον μεσάζοντα είτε για τρίτο πρόσωπο.
Όπως εξηγούν οι ίδιες πηγές, η εμπορία επηρεασμού έχει έντονο προληπτικό χαρακτήρα. Το έννομο αγαθό που προστατεύεται δεν είναι μόνο η νομιμότητα μιας συγκεκριμένης διοικητικής πράξης, αλλά πρωτίστως το κύρος, η αμεροληψία και η διαφάνεια της δημόσιας λειτουργίας συνολικά. Η Σύμβαση επιχειρεί να αποτρέψει τη δημιουργία παρασκηνιακών διαύλων εξουσίας, όπου η πρόσβαση στο κράτος εμφανίζεται ως αντικείμενο συναλλαγής.
Στο πλαίσιο αυτό, οι νομικές πηγές του Economy Today σημειώνουν ότι η υπόθεση που ανέδειξε το βίντεο δεν αφορά κατ’ ανάγκην την ύπαρξη ή μη άμεσων χρηματικών ανταλλαγμάτων, αλλά την εντύπωση και μόνο ότι δημόσιες αποφάσεις, διαδικασίες ή προτεραιοποιήσεις μπορούν να επηρεαστούν μέσω προσωπικών διασυνδέσεων και άτυπων μεσολαβητών. Και αυτή ακριβώς η εντύπωση, τονίζουν, είναι ικανή να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη των πολιτών στη δημόσια διοίκηση.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και το στοιχείο της «εξωτερικής θέσης» του μεσάζοντα. Στην εμπορία επηρεασμού, ο φερόμενος μεσάζων δεν είναι ο ίδιος δημόσιος λειτουργός, αλλά κινείται στον περίγυρο της εξουσίας, προβάλλοντας πρόσβαση, γνώση ή δυνατότητα επιρροής. Είναι αδιάφορο, από νομικής άποψης, αν η επιρροή αυτή είναι πραγματική ή απλώς υποτιθέμενη, καθώς και αν τελικά ασκήθηκε.
Όπως χαρακτηριστικά μας εξηγείται, η ποινικοποίηση της εμπορίας επηρεασμού έχει στόχο να αγγίξει ακριβώς αυτόν τον «γκρίζο χώρο» μεταξύ πολιτικής, επιχειρηματικότητας και προσωπικών σχέσεων, όπου αναπτύσσονται φαινόμενα παρασκηνιακής άσκησης εξουσίας. Πρόκειται για ένα πεδίο που ιστορικά έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα διαβρωτικό για τη θεσμική λειτουργία του κράτους.
Σημειώνεται ότι οποιαδήποτε αναφορά σε ενδεχόμενα αδικήματα γίνεται αποκλειστικά στο πλαίσιο νομικής ανάλυσης και τελεί υπό την επιφύλαξη της πλήρους διερεύνησης των πραγματικών περιστατικών από τις αρμόδιες αρχές. Όπως τονίζουν οι ίδιες πηγές, η τελική κρίση ανήκει αποκλειστικά στη Δικαιοσύνη.
Τα ενδεχόμενα αδικήματα και η επιφύλαξη της διερεύνησης
Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και ο δικηγόρος Σίμος Αγγελίδης, ο οποίος σε δημόσιες τοποθετήσεις του στο ΡΙΚ και στον δημοσιογράφο Τάσο Χριστοδούλου ανέφερε ότι, με βάση όσα φέρονται να ακούγονται στο βίντεο, ενδέχεται να προκύπτουν εύλογες υποψίες για σειρά αδικημάτων που χρήζουν διερεύνησης από τις αρμόδιες αρχές, όπως ενδεχόμενος δεκασμός δημοσίου λειτουργού, επηρεασμός αρμόδιας αρχής, δωροληψία, κατάχρηση εξουσίας, νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, καθώς και πιθανές παραβιάσεις της εκλογικής και αντιδιαφθοράς νομοθεσίας.
Ο ίδιος, ωστόσο, υπογράμμισε με σαφήνεια ότι τα πιο πάνω τίθενται μόνο υπό την προϋπόθεση ότι δεν προκύψει, από την εξέταση του υλικού, τέτοια συρραφή ή παραποίηση, η οποία θα είχε ως αποτέλεσμα τα όσα είδαμε και ακούσαμε στο επίμαχο βίντεο να μην ανταποκρίνονται καθόλου στην πραγματικότητα.
Στα χέρια ανεξάρτητου ποινικού ανακριτή
Σε κάθε περίπτωση, από χθες η υπόθεση έχει περάσει σε νέα φάση, καθώς το ζήτημα τέθηκε στα χέρια του ανεξάρτητου ποινικού ανακριτή Ανδρέα Πασχαλίδη, ο οποίος καλείται, εντός καθορισμένου χρονικού πλαισίου τριών μηνών, να διερευνήσει το σύνολο των πραγματικών και νομικών πτυχών της υπόθεσης.