Offcanvas
Offcanvas
Από τα επαγγελματικά ταμεία και την αυτόματη εγγραφή μέχρι την ανεξάρτητη διαχείριση των αποθεματικών, η εμπειρία έξι ευρωπαϊκών χωρών δείχνει πώς μπορούν να συνδυαστούν επάρκεια συντάξεων, βιωσιμότητα και δικαιοσύνη μεταξύ των γενιών
Του Τάσου Γιασεμίδη
Το συνταξιοδοτικό σύστημα δεν είναι απλώς ένας οικονομικός μηχανισμός μέσω του οποίου οι εργαζόμενοι εξασφαλίζουν εισόδημα μετά τη συνταξιοδότησή τους. Είναι ένας από τους σημαντικότερους θεσμούς μιας σύγχρονης κοινωνίας, ο οποίος αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο αυτή αντιλαμβάνεται την κοινωνική δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη των γενιών και τον σεβασμό προς τον άνθρωπο που εργάστηκε και συνεισέφερε μια ολόκληρη ζωή.
Ένα σωστό σύστημα οφείλει να συνδυάζει οικονομική βιωσιμότητα, κοινωνική αποτελεσματικότητα, διαφάνεια, προσαρμοστικότητα και επάρκεια παροχών. Οι αρχές αυτές διατυπώνονται εύκολα, εφαρμόζονται όμως δύσκολα. Γι’ αυτό αξίζει να δούμε πώς τις έχουν μετατρέψει σε πράξη οι χώρες της Ευρώπης που διαθέτουν τα καλύτερα συνταξιοδοτικά συστήματα στον κόσμο.
Οι πιέσεις είναι κοινές για όλους. Η δημογραφική γήρανση, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής και η μείωση των γεννήσεων πιέζουν διαρκώς τα διανεμητικά συστήματα, στα οποία οι σημερινοί εργαζόμενοι χρηματοδοτούν τις συντάξεις των σημερινών συνταξιούχων. Ταυτόχρονα, η αγορά εργασίας μεταβάλλεται με ταχύτητα. Η τεχνολογία αλλάζει επαγγέλματα, οι μορφές απασχόλησης γίνονται πιο ευέλικτες και πολλοί εργαζόμενοι έχουν πολλαπλές πηγές εισοδήματος ή διακεκομμένη απασχόληση.
Ένα σύστημα σχεδιασμένο για τον εργαζόμενο που υπηρετούσε σαράντα χρόνια στον ίδιο εργοδότη δεν μπορεί να εξυπηρετήσει τη σημερινή πραγματικότητα. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν τα συνταξιοδοτικά συστήματα πρέπει να αλλάζουν, αλλά πώς.
Μια αξιόπιστη απάντηση δίνει ο διεθνής δείκτης Mercer CFA Institute Global Pension Index 2025, ο οποίος αξιολογεί 52 συνταξιοδοτικά συστήματα με βάση την επάρκεια των παροχών, τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα και την ακεραιότητα της διακυβέρνησής τους. Την πρώτη θέση διατηρεί για τρίτη συνεχή χρονιά η Ολλανδία με βαθμολογία 85,4, ακολουθούμενη από την Ισλανδία με 84,0 και τη Δανία με 82,3. Είναι οι μόνες ευρωπαϊκές χώρες που έλαβαν την ανώτατη διαβάθμιση Α. Ο κοινός παρονομαστής τους είναι διπλός, κανένα από αυτά τα συστήματα δεν στηρίζεται σε έναν μόνο Πυλώνα και όλα διακρίνονται για τη σοβαρότητα και τη διαφάνεια της διακυβέρνησής τους.
Επαγγελματικά Ταμεία και μακροπρόθεσμος σχεδιασμός
Στην Ολλανδία, μια βασική κρατική σύνταξη ενιαίου ποσού, που συνδέεται με τα χρόνια διαμονής στη χώρα και όχι με τις εισφορές, εγγυάται ένα αξιοπρεπές ελάχιστο εισόδημα για όλους. Πάνω σε αυτήν οικοδομείται ένας ισχυρός δεύτερος Πυλώνας επαγγελματικών συνταξιοδοτικών ταμείων, ο οποίος είναι σχεδόν υποχρεωτικός, αφού συνδέεται με τις κλαδικές συλλογικές συμβάσεις. Έτσι, η συντριπτική πλειονότητα των μισθωτών καλύπτεται από επαγγελματική σύνταξη, την οποία διαχειρίζονται επαγγελματικοί φορείς με τη συμμετοχή εργοδοτών και εργαζομένων, ενώ τα συσσωρευμένα αποθεματικά υπερβαίνουν κατά πολύ το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν της χώρας. Το πιο διδακτικό στοιχείο, ωστόσο, είναι ότι η Ολλανδία βρίσκεται σήμερα σε μετάβαση προς ένα πιο εξατομικευμένο μοντέλο προκαθορισμένων εισφορών. Ακόμη και το καλύτερο σύστημα του κόσμου δεν θεωρείται στατικό.
Η Δανία συνδυάζει μια καθολική βασική σύνταξη, ένα υποχρεωτικό συμπληρωματικό σχήμα για όλους τους εργαζόμενους και ισχυρά επαγγελματικά ταμεία μέσω συλλογικών συμβάσεων. Το πιο ενδιαφέρον της στοιχείο είναι η αυτόματη σύνδεση της ηλικίας συνταξιοδότησης με το προσδόκιμο ζωής. Η ηλικία αναθεωρείται σε τακτά χρονικά διαστήματα και ανακοινώνεται με ορίζοντα πολλών ετών, ώστε οι πολίτες να γνωρίζουν από νωρίς τι τους αναμένει και να προγραμματίζουν ανάλογα. Με βάση αυτόν τον μηχανισμό, το δανικό κοινοβούλιο αποφάσισε το 2025 τη σταδιακή αύξηση της ηλικίας συνταξιοδότησης στα 70 έτη έως το 2040, μια απόφαση δύσκολη.
Η Ισλανδία στηρίζεται σε υποχρεωτικά επαγγελματικά ταμεία με υψηλές εισφορές εργοδοτών και εργαζομένων. Η ελάχιστη υποχρεωτική εισφορά ανέρχεται στο 15,5% των αποδοχών, με το μεγαλύτερο μέρος να καταβάλλεται από τον εργοδότη. Η συνέπεια με την οποία εφαρμόζεται το σύστημα εδώ και δεκαετίες τής έχει επιτρέψει να συσσωρεύσει αποθεματικά που ξεπερνούν το μέγεθος της οικονομίας της, γεγονός που τη θωρακίζει απέναντι στη δημογραφική γήρανση. Το μήνυμα είναι απλό, η χρηματοδότηση των συντάξεων του αύριο κτίζεται με την αποταμίευση του σήμερα.
Από τον «πορτοκαλί φάκελο» στην αυτόματη εγγραφή
Η Σουηδία, αν και δεν βρίσκεται στην κορυφή του δείκτη, προσφέρει ίσως τα πιο χρήσιμα εργαλεία διακυβέρνησης. Το δημόσιο σύστημά της συνδέει άμεσα τη σύνταξη με τις εισφορές ολόκληρου του εργασιακού βίου και με το προσδόκιμο ζωής κατά τη συνταξιοδότηση, ενώ ένα μέρος των εισφορών κατευθύνεται σε ατομικούς επενδυτικούς λογαριασμούς. Διαθέτει μηχανισμό αυτόματης εξισορρόπησης, ο οποίος προστατεύει τη βιωσιμότητα χωρίς να απαιτείται κάθε φορά νέα νομοθετική παρέμβαση. Τα αποθεματικά του δημόσιου συστήματος επενδύονται από ανεξάρτητα δημόσια ταμεία με επαγγελματικά κριτήρια, ενώ μια εγγυημένη σύνταξη προστατεύει όσους είχαν χαμηλά εισοδήματα ή σύντομο εργασιακό βίο. Και κάθε χρόνο, κάθε ασφαλισμένος λαμβάνει τον περίφημο «πορτοκαλί φάκελο», μια προσωπική ενημέρωση για τις εισφορές του, την απόδοσή τους και τη σύνταξη που μπορεί να αναμένει. Είναι η πρακτική εφαρμογή της διαφάνειας και της λογοδοσίας.
Η Φινλανδία ακολουθεί ανάλογη φιλοσοφία. Οι συντάξεις που συνδέονται με τις αποδοχές χρηματοδοτούνται εν μέρει από συσσωρευμένα κεφάλαια, τα οποία διαχειρίζονται εξειδικευμένοι συνταξιοδοτικοί φορείς υπό αυστηρή εποπτεία, ενώ για τις νεότερες γενιές η ηλικία συνταξιοδότησης συνδέεται με το προσδόκιμο ζωής. Τακτικές, δημοσιευμένες μακροπρόθεσμες προβολές επιτρέπουν σε κοινωνία και πολιτεία να γνωρίζουν έγκαιρα πού οδηγείται το σύστημα.
Η Ιρλανδία, τέλος, δείχνει πώς μια χώρα με ελλιπή κάλυψη στον δεύτερο Πυλώνα μπορεί να κάνει άλμα. Από τον Ιανουάριο του 2026 εφαρμόζει σύστημα αυτόματης εγγραφής σε επαγγελματική σύνταξη για όσους εργαζόμενους δεν είχαν κάλυψη, με εισφορές εργαζόμενου, εργοδότη και κράτους που αυξάνονται σταδιακά και με δυνατότητα αποχώρησης για όποιον το επιθυμεί. Η αυτόματη εγγραφή αξιοποιεί μια απλή διαπίστωση της συμπεριφορικής οικονομικής: οι περισσότεροι άνθρωποι παραμένουν στην επιλογή που τους προτείνεται εξ ορισμού.
Τα διδάγματα και το στοίχημα της εμπιστοσύνης
Από την ευρωπαϊκή εμπειρία προκύπτουν συγκεκριμένα συμπεράσματα.
Πρώτον, κανένα δημόσιο σύστημα δεν μπορεί μόνο του να καλύψει πλήρως το εισόδημα της συνταξιοδότησης. Απαιτείται πολυεπίπεδη αρχιτεκτονική, δημόσια βασική σύνταξη που εγγυάται κοινωνική προστασία, επαγγελματικά ταμεία στα οποία συνεισφέρουν εργοδότες και εργαζόμενοι και ατομικά συνταξιοδοτικά προϊόντα με φορολογικά κίνητρα.
Δεύτερον, τα αποθεματικά πρέπει να διαχειρίζονται θεσμικά ανεξάρτητοι φορείς, με επαγγελματική σύνθεση, δημοσιευμένη επενδυτική πολιτική, επενδύσεις χαμηλού έως μέτριου κινδύνου, ετήσιες εκθέσεις και ανεξάρτητο αναλογιστικό έλεγχο και να προστατεύονται από τη χρήση τους για άλλους σκοπούς.
Τρίτον, η αυτόματη εγγραφή είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να καταστεί ο δεύτερος Πυλώνας καθολικός.
Τέταρτον, οι διαφανείς αυτόματοι μηχανισμοί προσαρμογής στις δημογραφικές εξελίξεις προστατεύουν τη βιωσιμότητα από συγκυριακές πολιτικές αποφάσεις.
Πέμπτον, η αρχή της αναλογικότητας, ότι όσοι συνεισφέρουν περισσότερο λαμβάνουν μεγαλύτερη σύνταξη, πρέπει να συνδυάζεται με ένα εγγυημένο ελάχιστο επίπεδο για τους χαμηλόμισθους και όσους είχαν διακεκομμένη εργασία και με περιοδική αναπροσαρμογή των παροχών στο κόστος ζωής.
Έκτον, κάθε ασφαλισμένος πρέπει να γνωρίζει, μέσω ψηφιακών πλατφορμών και ετήσιας προσωπικής ενημέρωσης, πώς υπολογίζονται οι εισφορές του, πού επενδύονται και τι σύνταξη μπορεί να αναμένει.
Πάνω από όλα, όμως, κανένα σύστημα δεν μπορεί να πετύχει χωρίς την εμπιστοσύνη των πολιτών. Οι άνθρωποι πρέπει να γνωρίζουν ότι οι εισφορές τους αποδίδουν, ότι το κράτος λειτουργεί με συνέπεια και ότι οι κανόνες δεν αλλάζουν απρόβλεπτα. Η ισορροπία μεταξύ των γενιών είναι καθοριστική, ένα σύστημα που επιβαρύνει υπέρμετρα τους νέους για να χρηματοδοτήσει τις συντάξεις των παλαιότερων κινδυνεύει να καταστεί άδικο και να προκαλέσει κοινωνικούς τριγμούς. Οι χώρες που βρίσκονται σήμερα στην κορυφή της Ευρώπης δεν έφτασαν εκεί με μία μεταρρύθμιση, αλλά με συνέπεια δεκαετιών, επιστημονική τεκμηρίωση, ευρεία κοινωνική συναίνεση και πολιτική βούληση. Ένα σύγχρονο συνταξιοδοτικό σύστημα δεν μπορεί να είναι στατικό.
Απαιτεί συνεχή αναθεώρηση και προσαρμογή, ώστε να εξασφαλίζει αξιοπρεπή διαβίωση στους σημερινούς συνταξιούχους, αλλά και να πείθει τους νέους ότι συνεισφέρουν σε ένα σύστημα από το οποίο θα ωφεληθούν κι οι ίδιοι.
Δημοσιεύθηκε στο τεύχος Νοεμβρίου του περιοδικού Economy Today που κυκλοφόρησε 1/11