Από την κατανάλωση για επίδειξη και την ιδιοκατοίκηση «επειδή έτσι πρέπει» έως την καθυστερημένη επένδυση, την απουσία σχεδίου και το κυνήγι του γρήγορου πλουτισμού.

Του Χαράλαμπου Φιλίππου

Η έννοια της οικονομικής ελευθερίας συχνά παρερμηνεύεται στη χώρα μας. Στο μυαλό των περισσοτέρων, συνδέεται με τον υπερβολικό πλούτο, τα πολυτελή αυτοκίνητα και τα εντυπωσιακά σπίτια. Ωστόσο, η πραγματική οικονομική ελευθερία δεν αφορά την επίδειξη, αλλά την αγορά του πολυτιμότερου αγαθού που διαθέτουμε: του χρόνου μας. Οικονομικά ελεύθερος είναι εκείνος που έχοντας διασφαλίσει ένα αξιοπρεπές οικονομικό επίπεδο, μπορεί να επιλέξει αν, πότε και πώς θα εργαστεί, χωρίς το άγχος της επιβίωσης ή την πίεση του επόμενου λογαριασμού. Είτε ο τελικός στόχος είναι η πρόωρη συνταξιοδότηση, είτε απλώς η εξασφάλιση μιας άνετης και αξιοπρεπούς ζωής στα γηρατειά, η διαδρομή απαιτεί στρατηγική, πειθαρχία και κυρίως, την αποφυγή ολέθριων λαθών.

Ως Κύπριοι, διαθέτουμε παραδοσιακά ισχυρή εργατικότητα και επιχειρηματικό πνεύμα. Παρ' όλα αυτά, η υφιστάμενη κουλτούρα μας πάσχει σοβαρά στον τομέα της Διαχείρισης και της Επένδυσης του κεφαλαίου. Είμαστε επιρρεπείς σε κοινωνικές πιέσεις και συμπεριφορές που σαμποτάρουν την ίδια μας την ευημερία. Παρακάτω, αναλύονται σε ευρύτερες θεματικές ενότητες τα μεγαλύτερα οικονομικά λάθη που μας κρατούν εγκλωβισμένους, καθώς και οι τρόποι για να τα αντιμετωπίσουμε.

1. Η Παγίδα της Κατανάλωσης και της Κοινωνικής Επίδειξης

Ένα από τα πιο τοξικά στοιχεία της κυπριακής νοοτροπίας είναι η ταύτιση της προσωπικής αξίας με την υλική προβολή. Αυτή η ανάγκη για κοινωνική επίδειξη οδηγεί σε δύο καταστροφικά λάθη: τον πληθωρισμό του τρόπου ζωής (lifestyle inflation) και τη χρηματοδότηση καταναλωτικών αγαθών με δανεισμό.

Πολλοί από εμάς ζούμε σύμφωνα με το εισόδημά μας (ή και πάνω από αυτό) αντί σύμφωνα με τις πραγματικές μας δυνατότητες. Κάθε αύξηση μισθού ή προαγωγή μεταφράζεται αυτομάτως σε ένα μεγαλύτερο σπίτι, ένα ακριβότερο αυτοκίνητο, συχνότερες εξόδους και περισσότερα έξοδα. Αυτή η πρακτική μηδενίζει το περιθώριο αποταμίευσης και μας κρατά διαρκώς δέσμιους σε ένα φαύλο κύκλο, όπου όσο περισσότερο αυξάνουμε το εισόδημά μας, τόσα περισσότερα ξοδεύουμε. Μάλιστα, αντί να τα ξοδεύουμε ευεργετικά, τα ξοδεύουμε χωρίς να παράγουν κάποιο όφελος.

Το πρόβλημα γιγαντώνεται όταν εντάσσουμε τον δανεισμό στην εξίσωση για να συντηρήσουμε αυτή την εικόνα. Η λήψη δανείων για την αγορά αυτοκινήτων, επίπλων, υπερσύγχρονων ηλεκτρονικών συσκευών ή ακόμη και για υπερπολυτελείς διακοπές και γάμους πολύ υψηλού κόστους, αποτελεί οικονομικό παραπάτημα. Σημαίνει ότι πληρώνουμε υψηλούς τόκους για αντικείμενα ή εμπειρίες που χάνουν την αξία τους ταχύτατα. Συγκεκριμένο αλλά πολύ συχνό παράδειγμα, είναι η αγορά ενός ακριβού αυτοκινήτου, το οποίο χάνει σχεδόν το 20% της αξίας του με το που θα βγει από την αντιπροσωπεία και εμείς επιλέγουμε να πληρώνουμε επιτόκια 5% ή 7% για να το αποκτήσουμε. Ο πλούτος που φαίνεται είναι συχνά πλούτος που δεν υπάρχει. Οι πραγματικά εύποροι άνθρωποι εστιάζουν στην αγορά περιουσιακών στοιχείων που όσο περνάει ο χρόνος, η αξία τους αντί να μειώνεται, αυξάνεται.

2. Η Εμμονή με την Ιδιοκατοίκηση: Το Σύνδρομο του «Έτσι Πρέπει»

Αν υπάρχει ένα δόγμα στην κυπριακή κοινωνία που σπάνια αμφισβητείται, αυτό είναι πως «η ενοικίαση είναι πεταμένα λεφτά» και πως η αγορά σπιτιού είναι ο υπέρτατος σκοπός της ζωής. Η αγορά κατοικίας γίνεται συχνά επειδή «έτσι πρέπει», βάσει των κοινωνικών ή οικογενειακών προσδοκιών, χωρίς να προηγείται ψύχραιμη οικονομική ανάλυση.

Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πολύ πιο σύνθετη. Η ιδιοκατοίκηση δεν είναι πάντα, ούτε μαθηματικά ούτε πρακτικά, καλύτερη από την ενοικίαση. Όταν κάποιος δεσμεύεται με ένα στεγαστικό δάνειο 30 ετών για μια έπαυλη, εγκλωβίζει τεράστιο μέρος της ρευστότητάς του σε ένα μη ρευστοποιήσιμο περιουσιακό στοιχείο. Πέραν της δόσης του δανείου, αγνοείται το κρυφό κόστος: φόροι ιδιοκτησίας, ασφάλειες, επιτόκια, συντήρηση και ανακαινίσεις.

Το ποσό που επενδύεται εξ αρχής στην αγορά του ακινήτου, θα μπορούσε να επενδυθεί και πιθανόν να επιφέρει περισσότερο κέρδος απ’ ό,τι να αποφύγουμε το ενοίκιο και είναι μία τακτική που ακολουθείται διεθνώς από άτομα που γνωρίζουν από διαχείριση πλούτου. Αν για παράδειγμα τα χρήματα που θα επεδύαμε για ένα σπίτι ή εξοχικό, επενδύονταν σε ένα επενδυτικό πρόγραμμα που επιφέρει 10% κέρδος, τότε το πιο πιθανόν, αυτό το κέρδος, να είναι αρκετά περισσότερο από το ενοίκιο που υποτίθεται προσπαθούμε να γλυτώσουμε.

3. Η Άγνοια του Χρόνου και η Υποτίμηση του Ανατοκισμού

Ο χρόνος μπορεί να γίνει ο μεγαλύτερος και πιο αθόρυβος σύμμαχος. Ένα από τα πιο ανεπανόρθωτα λάθη είναι το ότι δεν επενδύουμε όσο είμαστε νέοι, θεωρώντας ότι έχουμε «άπλετο χρόνο μπροστά μας» ή ότι πρέπει πρώτα να βγάλουμε «πολλά λεφτά» για να ξεκινήσουμε.

Αυτό πηγάζει από την αδυναμία μας να κατανοήσουμε πλήρως τη δύναμη του ανατοκισμού (compound interest). Πολλοί υποτιμούν πόσο μεγάλη διαφορά κάνουν ακόμη και πολύ μικρά ποσά, όταν επενδύονται συστηματικά επί δεκαετίες. Για να μην πλατειάζουμε, ας δούμε ένα ρεαλιστικό μαθηματικό παράδειγμα:

Έστω ότι ένας νέος στα 25 του αποφασίζει να επενδύει μόλις 200 ευρώ τον μήνα (σε ένα διεθνές χαρτοφυλάκιο δεικτών με μέση απόδοση 7%). Στα 35 του σταματά εντελώς να βάζει νέα χρήματα, έχοντας επενδύσει συνολικά 24.000 ευρώ και απλώς αφήνει τον λογαριασμό να ανατοκίζεται μέχρι τα 65 του. Ένας δεύτερος άνθρωπος συνειδητοποιεί στα 35 του την ανάγκη επένδυσης και αρχίζει να βάζει επίσης 200 ευρώ τον μήνα, αδιάκοπα, μέχρι τα 65 του (επενδύοντας συνολικά 72.000 ευρώ). Στα 65 τους, ο πρώτος, λόγω του ότι τα χρήματά του είχαν 10 επιπλέον χρόνια να ανατοκιστούν, θα έχει καταλήξει με ένα αισθητά μεγαλύτερο κεφάλαιο από τον δεύτερο.

Το αντίθετο του ανατοκισμού είναι να αφήνεις τον πληθωρισμό να τρώει τις αποταμιεύσεις σου. Η νοοτροπία της συσσώρευσης μετρητών στον τραπεζικό λογαριασμό προσφέρει μια ψευδαίσθηση ασφάλειας. Αν ο πληθωρισμός τρέχει με 3% ετησίως και τα χρήματα κάθονται άτοκα, η αγοραστική τους δύναμη υποδιπλασιάζεται μέσα σε περίπου δύο δεκαετίες.

4. Η Απουσία Στρατηγικού Σχεδίου και το «Γυμνό» Ρίσκο

Ένα ρητό λέει: «Ένας στόχος χωρίς σχέδιο είναι απλώς μια ευχή». Πολλοί από εμάς δηλώνουν ότι «θέλουν να γίνουν οικονομικά ανεξάρτητοι», αλλά ελάχιστοι έχουν ένα γραπτό, συγκεκριμένο σχέδιο. Ένα πραγματικό οικονομικό πλάνο απαιτεί να γνωρίζεις με ακρίβεια: πόσα χρήματα χρειάζεσαι (ο τελικός αριθμός στόχος), πόσα αποταμιεύεις κάθε μήνα, πού ακριβώς τα επενδύεις ανάλογα με το προφίλ ρίσκου σου και πότε χρονικά υπολογίζεις να πετύχεις τον στόχο.

Μέρος αυτής της απουσίας σχεδιασμού είναι το ότι αγνοούμε τα έξοδά μας. Δεν παρακολουθούμε πού πηγαίνουν τα χρήματά μας σε μηνιαία βάση. Αν δεν καταγράφεις τις δαπάνες σου, είναι αδύνατον να εντοπίσεις τις οικονομικές διαρροές που εμποδίζουν την αποταμίευση.

Παράλληλα, κινούμαστε οικονομικά «γυμνοί» απέναντι στο ρίσκο. Το πρώτο και κύριο λάθος εδώ είναι η μη ύπαρξη ταμείου έκτακτης ανάγκης. Ένα απρόοπτο —όπως μια ξαφνική απόλυση, μια ζημιά στο αυτοκίνητο ή στο σπίτι— είναι ικανό να καταστρέψει τα οικονομικά ενός νοικοκυριού. Χωρίς ένα ταμείο ρευστότητας που να καλύπτει τα έξοδα 3 έως 6 μηνών, το άτομο αναγκάζεται να καταφύγει σε πιστωτικές κάρτες και ακριβά δάνεια για να επιβιώσει.

Το δεύτερο σκέλος της προστασίας αφορά την ασφάλιση. Το να μην ασφαλίζεις τους μεγαλύτερους οικονομικούς κινδύνους είναι ριψοκίνδυνο. Μια σοβαρή ασθένεια που απαιτεί εξειδικευμένη θεραπεία στο εξωτερικό, μια μόνιμη ανικανότητα για εργασία ή μια φυσική καταστροφή μπορούν να εκμηδενίσουν δεκαετίες κόπου. Τα ασφαλιστήρια υγείας, ζωής και περιουσίας δεν είναι περιττά έξοδα, αλλά θεμελιώδη αναχώματα προστασίας τόσο της ίδιας μας τη ζωής, όσο του πλούτου μας.

5. Ο Μύθος του Γρήγορου Πλουτισμού έναντι της Επένδυσης στον Εαυτό μας

Στην Κύπρο παρατηρείται έντονα η τάση αναζήτησης τής «εύκολης αρπαχτής». Το να κυνηγάς γρήγορο πλουτισμό μέσω κρυπτονομισμάτων αμφιβόλου αξίας (memecoins), πυραμιδικών σχημάτων, day trading χωρίς καμία επαγγελματική εμπειρία ή στοιχηματισμού, είναι από τους πιο σίγουρους και γρήγορους τρόπους να χάσεις το κεφάλαιό σου. Όποιος υπόσχεται υπερβολικές αποδόσεις χωρίς ρίσκο, συνήθως επιδιώκει να πλουτίσει από το δικό σου κεφάλαιο. Οι πραγματικές επενδύσεις απαιτούν χρόνο, έρευνα, υπομονή και συστηματική συνέπεια.

Αντί να ψάχνουμε την υπέρτατη ευκαιρία, παραμελούμε τη μοναδική επένδυση που αποδίδει αποδεδειγμένα και γεωμετρικά: τον ίδιο μας τον εαυτό. Το να μην επενδύεις στην εξέλιξή σου είναι στρατηγικό σφάλμα. Οι επαγγελματικές πιστοποιήσεις, η εκμάθηση νέων ξένων γλωσσών, ένα αξιόλογο MBA ή η απόκτηση εξειδικευμένων τεχνικών δεξιοτήτων αυξάνουν δραματικά την ικανότητα παραγωγής εισοδήματος. Η αύξηση της ικανότητας δημιουργίας κεφαλαίου αποδίδει, μακροπρόθεσμα, πολύ περισσότερο από οποιαδήποτε μεμονωμένη απόδοση ενός μετοχικού χαρτοφυλακίου.

6. Η Παραμέληση των Φορολογικών Κινήτρων και της Διαπραγμάτευσης

Ένα άλλο τεράστιο λάθος, ειδικά στο κυπριακό οικονομικό περιβάλλον, είναι η αδιαφορία προς τα νόμιμα φορολογικά κίνητρα. Το κράτος προσφέρει μηχανισμούς για να μειώσεις τον φόρο εισοδήματός σου και να αυξήσεις τις αποταμιεύσεις σου, τους οποίους χιλιάδες πολίτες αγνοούν. Για παράδειγμα, οι συνεισφορές σε Ταμεία Προνοίας, τα ασφάλιστρα για συμβόλαια Ασφαλειών Ζωής και οι εισφορές στο ΓεΣΥ, εκπίπτουν από το φορολογητέο εισόδημα (με βάση το όριο του ενός πέμπτου του καθαρού εισοδήματος). Το να μην εκμεταλλεύεσαι αυτά τα εργαλεία σημαίνει πρακτικά ότι αφήνεις δικά σου, δουλεμένα χρήματα στο τραπέζι, χαρίζοντάς τα στο κράτος αντί να τα επενδύεις στο δικό σου μέλλον.

Επιπρόσθετα, η εξάρτηση από μία και μόνο πηγή εισοδήματος (τον μισθό) ενέχει τεράστιο ρίσκο. Οι περισσότεροι εύποροι άνθρωποι κτίζουν πολλαπλές πηγές εισοδημάτων, όπως μερίσματα από επενδύσεις, ενοίκια ή παράλληλες επαγγελματικές δραστηριότητες. Αν βασιζόμαστε αποκλειστικά στον εργοδότη μας, τότε από αυτόν εξαρτώνται όλα τα εισοδήματά μας και αυτό ενέχει κίνδυνο τον οποίο πρέπει να λάβουμε υπόψη.

Τέλος, είναι επιτακτική η ανάγκη να διαπραγματευόμαστε την αμοιβή μας. Ο φόβος της διεκδίκησης υψηλότερου μισθού καταδικάζει τα μελλοντικά μας κέρδη. Όταν αποφεύγουμε να διαπραγματευτούμε τον μισθό μας στην αρχή της καριέρας μας, η ζημιά δεν περιορίζεται μόνο σε εκείνη τη χρονιά. Μια αύξηση 10% που θα πετύχουμε στα 28 μας χρόνια, θα λειτουργήσει ως βάση υπολογισμού για όλες τις μελλοντικές αυξήσεις, τα μπόνους και τις εισφορές στα Ταμεία Προνοίας για τα επόμενα 35 χρόνια της εργασιακής μας ζωής που εν τέλη θα επηρεάσουν και το ύψος της σύνταξής μας.

Αναλαμβάνοντας την Ευθύνη

Η πορεία προς την οικονομική ελευθερία και την εξασφάλιση μιας άνετης συνταξιοδότησης δεν εμποδίζεται τόσο από εξωγενείς παράγοντες, όσο από τα δικά μας, καθημερινά σφάλματα. Θα ήταν πραγματικά ωφέλιμο να αποβάλουμε το κυπριακό σύνδρομο της κοινωνικής υπερβολής, του άκρατου καταναλωτισμού και του περιττού δανεισμού για την αγορά εντυπώσεων.

Η αλλαγή πλεύσης απαιτεί ριζική αναθεώρηση της νοοτροπίας μας. Σημαίνει να ζούμε ταπεινά στο παρόν για να ζήσουμε πλουσιοπάροχα στο μέλλον. Σημαίνει να σχεδιάζουμε, να καταγράφουμε, να εκπαιδευόμαστε διαρκώς, να επενδύουμε από νωρίς και σταθερά και να αξιοποιείτε πλήρως τις δομές και τα κίνητρα που προσφέρει το σύστημα.

Αν πρέπει να συμπτύξουμε την ουσία σε μία μόνο παράγραφο, θα ήταν ότι δεν πρέπει να αυξάνουμε το κόστος ζωής μας όσο αυξάνονται τα εισοδήματά μας αλλά όσο αυξάνονται τα εισοδήματά μας, τόσο περισσότερο να αυξάνουμε τις επενδύσεις μας. Αυτός ο κύκλος, δεν θα είναι φαύλος και μάταιος αλλά ευεργετικός και ωφέλιμος. Θα είναι πηγή εισοδημάτων που θα εξασφαλίσει είτε πρόωρη οικονομική ελευθερία, είτε πρόωρη συνταξιοδότηση, είτε μια πολύ πιο αξιοπρεπή και πλούσια συνταξιοδότηση και τρίτη ηλικία. Επιπλέον, αυτός ο ευεργετικός κύκλος θα ωφελήσει τα ίδια τα παιδιά μας και αν τους διαπαιδαγωγήσουμε ορθά, θα πετύχουν όλα αυτά πολύ πιο νωρίς απ’ ό,τι εμείς οι ίδιοι.