Σε μια περίοδο γεωπολιτικής αστάθειας και θεσμικής αμφισβήτησης, η επιλογή ηγεσίας μετατρέπεται σε κρίσιμο στοίχημα ευθύνης, αξιών και δημοκρατικής ωριμότητας.

Κυριάκος Ε. Γεωργίου

Εργάτης Γνώσης

Ὁ δὲ Ἰησοῦς προσκαλεσάμενος αὐτοὺς λέγει αὐτοῖς· οἴδατε ὅτι οἱ δοκοῦντες ἄρχειν τῶν ἐθνῶν κατακυριεύουσιν αὐτῶν καὶ οἱ μεγάλοι αὐτῶν κατεξουσιάζουσιν αὐτῶν· οὐχ οὕτω δὲ ἔσται ἐν ὑμῖν, ἀλλ᾿ ὃς ἐὰν θέλῃ γενέσθαι μέγας ἐν ὑμῖν, ἔσται ὑμῶν διάκονος καὶ ὃς ἐὰν θέλῃ ὑμῶν γενέσθαι πρῶτος, ἔσται πάντων δοῦλος καὶ γὰρ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου οὐκ ἦλθε διακονηθῆναι, ἀλλὰ διακονῆσαι καὶ δοῦναι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολλῶν

Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο Ι 42-45

Ο Κύριος στο πιο πάνω απόσπασμα από το Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο περιγράφει με μεγάλη ευκρίνεια μια αλήθεια που χαρακτηρίζει όλες τις εποχές και ιδιαίτερα την παρούσα «οἴδατε ὅτι οἱ δοκοῦντες ἄρχειν τῶν ἐθνῶν κατακυριεύουσιν αὐτῶν καὶ οἱ μεγάλοι αὐτῶν κατεξουσιάζουσιν αὐτῶν. Οι ηγέτες των λαών ασκούν απόλυτη εξουσία και καταδυναστεύουν τους λαούς. Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή δεν επηρεάζει μόνο το Ιράν και το Ισραήλ, οι ΗΠΑ πέφτουν μακριά για να νιώσουν τη φρίκη, αλλά και τις χώρες της περιοχής που δεν συμμετέχουν και ιδιαίτερα τον αδύναμο Λίβανο στη γειτονιά μας. Ακόμη το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ απειλεί την παγκόσμια οικονομία και ανάπτυξη.

Εκλογές και ευθύνη πολιτών

Σε λίγες μέρες θα κληθούμε στις κάλπες να εκλέξουμε τα νέα μέλη της Βουλής των Αντιπροσώπων που μπορεί και πρέπει να λειτουργήσει ως αντίβαρο ( Check and Balances) στην εκτελεστική εξουσία η οποία εκ του Συντάγματος και του σχεδιασμού δεν έχει αντίβαρο. Αυτό δεν αφορά μόνο την παρούσα Κυβέρνηση άλλες όλες τις Κυβερνήσεις που κυβέρνησαν. Στις επερχόμενες βουλευτικές εκλογές αναμένεται ότι θα υπάρξει ριζική αλλαγή στη σύνθεση της Βουλής σε σχέση με τα κόμματα που θα εκπροσωπούνται και τους βουλευτές που θα εκλεγούν. Το κείμενο αφορά οδηγίες προς ναυτιλλομένους πολίτες που θα κληθούν να επιλέξουν βουλευτές και αυτούς που θα επιλεγούν να υπηρετήσουν τον τόπο.

Κριτήρια επιλογής κομμάτων και υποψηφίων

Το ζητούμενο είναι να επιλέξουμε τα κόμματα με τις σωστές πολιτικές και τους υποψηφίους με τα κατάλληλα προσόντα να μας εκπροσωπούν για το καλό του τόπου και του λαού. Θα πρέπει να αναζητήσουμε το κόμμα που μας εκφράζει ιδεολογικά και με το οποίο έχουμε ταύτιση σε θέματα αρχών και πολιτικών και του οποίου η δράση και οι ενέργειες μάς βρίσκουν σύμφωνους.

Όσον αφορά τους υποψηφίους που θέλουμε να δούμε στη Βουλή των Αντιπροσώπων θα πρέπει να είμαστε εξίσου προσεκτικοί. Ένα βασικό κριτήριο είναι ότι η νέα Βουλή θα πρέπει να αποτελείται από ένα συνδυασμό έμπειρων και νέων βουλευτών. Οι παλαιότερη μεταφέρουν την πείρα, τη γνώση, τη συλλογική μνήμη και τη συνέχεια, ακόμη έχουν δίκτυα στο εξωτερικό και θέσεις σε διάφορους διεθνείς Οργανισμούς που χρειάζονται χρόνια και επιμονή να κτιστούν. Οι νεότεροι φέρνουν νέα γνώση, νέες ιδέες και όρεξη για δουλειά.

Συναφές με αυτό το θέμα της συνέχειας και της αλλαγής είναι και το θέμα για το όριο των θητειών για εκλεγμένους αξιωματούχους. Είναι γενικά αποδεκτό ότι μέσα σε δύο θητείες ή μέσα σε ένα όριο 10 ετών ένας αξιωματούχος εκλεγμένος ή διορισμένος έχει αρκετό χρόνο να υλοποιήσει το πρόγραμμά του ή να προσφέρει αυτά που μπορεί. Υπάρχει βεβαίως και το θέμα της κούρασης, της απώλειας δυνάμεων, του εφησυχασμού και ίσως της διαφθοράς. Δεν θεωρώ όμως ότι αυτό το όριο θα πρέπει να το καθορίζει ο νομοθέτης ή το καταστατικό ενός κόμματος. Αυτό θα πρέπει να αποφασίζεται κατά περίπτωση από τον λαό μέσα από εκλογές ή από τον ηγέτη ή Σώμα οι οποίοι έχουν το δικαίωμα βάση του νόμου.   

Δεν θεωρώ ότι η συνταγματική μείωση στις δύο των θητειών του Προέδρου της Δημοκρατίας, για να αποφευχθεί η δημιουργία απολυταρχίας ή και διαφθοράς, είναι απαραίτητη. Στις ΗΠΑ το προώθησαν οι Ρεπουμπλικάνοι για να εκδικηθούν τους Δημοκρατικούς για τις πολλαπλές θητείες του Franklin D. Roosevelt   (1933 – 1945) εν μέσω της μεγάλης κρίσης τη δεκαετία του 1930 και του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Κανένας άλλος πρόεδρος δεν ζήτησε τρίτη θητεία. Στην περίπτωση της Κύπρου οι δύο πρόεδροι που ζήτησαν τρίτη θητεία απέτυχαν. Ο λαός έχει την απαραίτητη γνώση και εμπειρία να πάρει τις σωστές αποφάσεις.  

Τα δύο μεγάλα κόμματα μέσα από καταστατικές διαδικασίες θα στερηθούν των υπηρεσιών έμπειρων και ικανών βουλευτών λόγω περιορισμού θητειών. Αυτό δεν προσφέρει στην αλλαγή και στην ανανέωση αλλά μάλλον θα δημιουργήσει μια Βουλή των Αντιπροσώπων η οποία για την αρχική τουλάχιστον περίοδο θα αποτελείται από νεοφώτιστους σε αναζήτηση καθοδήγησης.         

Θα πρέπει να επιλέξουμε με προσοχή τους αρίστους, ώστε να εφαρμόσουμε στην πράξη μια αριστοκρατική κοινωνία και πολιτεία στη βάση όχι του πλούτου ή της καταγωγής αλλά στη βάση της αξίας. Σε όλους του ηγέτες σε όλα τα επίπεδα παραχωρούμε ιδιαίτερα προνόμια και σεβασμό και εις αντάλλαγμα απαιτούμε ευνομία, αξιοκρατία, διαφάνεια, ικανότητα και επάρκεια. Κατά νουν θα πρέπει να έχουν το καλό της κοινωνίας και όχι μόνο το δικό τους.  

Ένας νεότερος παππούς ο Εβραίος Αυστροαμερικανός Καθηγητής και γκουρού Peter Drucker παραθέτει τρία βασικά κριτήρια / χαρακτηριστικά για την επιλογή προσωπικού. Αυτά είναι η ικανότητα, ο χαρακτήρας και εργατικότητα. Το διακόνημα του πολιτικού απαιτεί πολλές ώρες εργασίας καθημερινά και τα Σαββατοκύριακα και για αυτό θα πρέπει να επιλέξουμε ανθρώπους εργατικούς και με στάμινα. Ανθρώπους που είναι αποδοτικοί και αποτελεσματικοί. Περισσότερα για αυτό στη συνέχεια του κειμένου.

Τα χαρακτηριστικά της ηγεσίας και ο ρόλος της παιδείας

Η ικανότητα αναφέρεται στη γνώση, στη μόρφωση, στην παιδεία και στην εμπειρία. Η γνώση και η εμπειρία δεν αντανακλώνται κατ’ ανάγκη στη μόρφωση και τα πανεπιστημιακά πτυχία αλλά στην επαγγελματική καταξίωση και στην επιτυχημένη καριέρα. Οι αντιπρόσωποι θα πρέπει να προέρχονται από διαφορετικές επαγγελματικές τάξεις και όχι κατ’ ανάγκη από την τάξη των νομικών ή των πολιτικών επιστημόνων ή των διεθνών σχέσεων. Χρειάζονται άνθρωποι που να αντιλαμβάνονται τα θέματα της οικονομίας, των θετικών επιστημών, των επιστημών υγείας και ζωής και της τεχνολογίας αλλά και του τρόπου που οργανώνονται και λειτουργούν οι άνθρωποι και οι κοινωνίες από τις κοινωνικές επιστήμες της κοινωνιολογίας, της ψυχολογίας και της κοινωνικής ανθρωπολογίας.

Εξίσου σημαντική με τη γνώση και την εμπειρία είναι η παιδεία που δεν πρέπει να συγχύζεται με τη μόρφωση. Ετυμολογικά η λέξη παιδεία είναι παράγωγο του αρχαίου ρήματος παιδεύω που σημαίνει διδάσκω, εκπαιδεύω. Αναφέρεται στη νοητική και στην ψυχική καλλιέργεια, η οποία επιτυγχάνεται κυρίως μέσω της εκπαίδευσης, στις διάφορες βαθμίδες της. Η παιδεία αναφέρεται στη διάπλαση του ανθρώπου, δηλαδή στη διαμόρφωση της προσωπικότητας και στην ανάπτυξη του ήθους του.

Σκοπός της παιδείας είναι η διάπλαση έντιμων, ακέραιων, δημοκρατικών και φιλοπάτριδων πολιτών. Ο Peter Drucker δίνει ιδιαίτερη σημασία στην εντιμότητα και την ακεραιότητα του χαρακτήρα. Λέει χαρακτηριστικά αν ο εργαζόμενος δεν είναι καλός άνθρωπος καλύτερα να είναι τεμπέλης και όχι ιδιαίτερα ικανός, γιατί έτσι θα κάνει τη λιγότερη ζημιά.  

 Ο Λόρδος Άκτον το 1887 έγραφε σε επιστολή του προς τον αγγλικανικό Επίσκοπο Μάντελ Κρέιτον: «Η εξουσία διαφθείρει. Και η απόλυτη εξουσία διαφθείρει απόλυτα. Οι σπουδαίοι άνδρες είναι σχεδόν πάντοτε κακοί άνθρωποι ακόμα και όταν ασκούν επιρροή και όχι εξουσία …». Σκληρά λόγια αλλά μάλλον αληθινά σε πλείστες όσες περιπτώσεις όπως καταγράφει η ιστορία.

Οι ισχυροί ηγέτες στους οποίους έγινε αναφορά στο προηγούμενο άρθρο με τις σκληρές, λανθασμένες και καταστροφικές αποφάσεις τους προκαλούν τον όλεθρο και την καταστροφή και σπέρνουν τον θάνατο στους αθώους συμπολίτες τους, τους οποίους τάχθηκαν να υπηρετούν αλλά και τους αθώους πολίτες άλλων χωρών. Αυτό συμβαίνει χωρίς να υπάρχει ουσιαστικός τρόπος ελέγχου. Το σύστημα του Διεθνούς Δικαίου που κτίστηκε στον 20ό αιώνα με την Κοινωνία των Εθνών και τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών έχει ουσιαστικά καταργηθεί γιατί δεν υπάρχει ο τρόπος, ο μηχανισμός, το Σώμα που θα το επιβάλει.     

Σε αυτό το στάδιο δεν βλέπω τρόπο αλλαγής της κατάστασης ή και ενδυνάμωσης του συστήματος διεθνών σχέσεων και του διεθνούς δικαίου. Μόνο οι πολίτες, εκλογείς σε κάθε χώρα και ο πανδαμάτωρ χρόνος μπορούν να φέρουν την αλλαγή.

Ρουσφέτι, διαφθορά και θεσμική κρίση

Η γάγγραινα το ρουσφέτι από την τουρκική γλώσσα rüşvet «δωροδοκία» δεν επιτρέπει στην Κύπρο να καταστεί μια ευνομούμενη χώρα η οποία να διέπεται από καλούς, δίκαιους και χρηστούς νόμους, χαρακτηριζόμενη από καλή οργάνωση, τάξη και σεβασμό στη νομιμότητα. Την ίδια ασθένεια αντιμετωπίζουν σε μεγάλο βαθμό πολλές άλλες χώρες, κυρίως σε περιοχές κατάλοιπο της τουρκικής κατοχής που έχουν στιγματίσει όσες την έχουν υποστεί. Αναφέρεται στη συμβιωτική σχέση εξάρτησης μεταξύ των ανθρώπων που κατέχουν εξουσία και των πολίτων. Μια πρακτική τής, συχνά αναξιοκρατικής, εύνοιας κάποιων ατόμων εις βάρος άλλων, με σκοπό την εξαγορά υπηρεσιών, ψήφων και προσωπικού οφέλους.

 Η πρακτική αυτή είναι ανήθικη και παράνομη αλλά βαθιά ριζωμένη στο DNA των κοινωνιών στις οποίες ευδοκιμεί.  

Οι πολιτικοί χρησιμοποιούν το ρουσφέτι για την άγρα ψήφων και δημιουργία εξαρτημένων πολιτών, οι πολίτες για να κάνουν τη δουλειά τους αγνοώντας ότι παίρνουν τη σειρά κάποιου άλλου που έχει νόμιμο δικαίωμα για εξυπηρέτηση, πρόσληψη ή και προαγωγή. Οι επιχειρηματίες για να προωθήσουν τα συμφέροντά τους σε βάρος των ανταγωνιστών, του εθνικού πλούτου, του γενικού καλού και του δημοσίου συμφέροντος. Οι λειτουργοί του ευρύτερου Δημόσιου τομέα αξιοποιούν την εξυπηρέτηση πολιτικών για σκοπούς επαγγελματικής ανέλιξης, των επιχειρηματιών και των πολιτών προς ίδιον όφελος.

Ακόμη κάποιοι λειτουργοί της 4ης εξουσίας εμπλέκονται σε αυτό το διεφθαρμένο παιγνίδι εξουσίας, διαπλοκής και διαφθοράς με στόχο την άσκηση εξουσίας και ίδιον όφελος εξαγοράζοντας πληροφορίες και δημοσιεύοντας ό,τι εξυπηρετεί τα συμφέροντα που υπηρετούν.  

Οι βουλευτές έχουν υποχρέωση να βοηθούν τους πολίτες όταν η Δημόσια Υπηρεσία καθυστερεί να τους εξυπηρετήσει αλλά δεν μπορούν να πιέζουν υπουργούς, γενικούς διευθυντές και λειτουργούς για παράνομες ή ανήθικες πράξεις. Δεν μπορούν να απαιτούν ο δικός τους «πελάτης» να έχει προτεραιότητα έναντι των υπολοίπων. Οφείλουν να ελέγχουν την Εκτελεστική Εξουσία, τη Δημόσια Υπηρεσία και τα διαπλεκόμενα επιχειρηματικά συμφέροντα αλλά όχι να εκβιάζουν και να ζητούν ανταλλάγματα.  

Είναι γενικά παραδεκτό ότι οι παραδοσιακοί πολιτικοί, οι παραδοσιακές πολιτικές και οι θεσμοί έχουν απαξιωθεί και τη θέση τους έχουν καταλάβει δημοκόποι, λαϊκιστές πολιτικοί και λαϊκίστικες πολιτικές, που ηχούν εύηχα, δεν δίνουν όμως λύσεις αλλά αντίθετα οδηγούν σε προβλήματα και θεσμοί οι οποίοι αδυνατούν να υπηρετήσουν τον σκοπό ύπαρξής τους και το δημόσιο συμφέρον.

O παππούς ο Θουκυδίδης δίδει τον πιο κάτω ορισμό της ηγεσίας την οποία αποδίδει στον παππού τον Περικλή. O Πολιτικός Ανήρ πρέπει « Γνώναι τα δέοντα και ερμηνεύσαι ταύτα, φιλόπολις τε και χρημάτων κρείσσων». Ο ηγέτης θα πρέπει να γνωρίζει τι θα πρέπει να γίνει και να καταφέρει να πείσει αυτούς που τον ακολουθούν. Επίσης θα πρέπει να αγαπά την πόλη και να είναι υπεράνω χρημάτων.

Ο Καθηγητής Δημήτρης Μπουραντάς θεωρεί ότι η μοναξιά του ηγέτη (η ανάγκη για απομόνωση, στοχασμό και ενδοσκόπηση) αποτελεί τη θεμελιώδη προϋπόθεση ανάπτυξης ξεχωριστών ικανοτήτων. Παραθέτει τα ακόλουθα βασικά ηγετικά χαρακτηριστικά: (α) Ισχυρή θέληση - πάθος για υψηλές επιδόσεις, (β) Ταπεινότητα, (γ) Ακεραιότητα, (δ) Αξίες – κοινωνική υπευθυνότητα, (ε) «Τσαγανό» (θάρρος, κουράγιο, αντοχή, επιμονή), (ζ) Συναισθηματική νοημοσύνη, (η) Συστημική σκέψη, (θ) Ικανότητα δημιουργικής λήψης αποφάσεων, (ι) Ικανότητα επικοινωνίας – πειθούς. Στη ίδια λογική ο Robbins παραθέτει τα ακόλουθα χαρακτηριστικά που διακρίνουν τους ηγέτες: (α) Φιλοδοξία, (β) Ενέργεια, (γ) Επιθυμία ηγεσίας (δ) Ειλικρίνεια και Αξιοπρέπεια (ε) Αυτοπεποίθηση,(ζ) Ευφυΐα, (η) Γνώση σχετική με την εργασία και (θ) Δυνατότητα αυτοελέγχου.  

Παραδοσιακά οι ηγέτες χαρακτηρίζονταν από φιλοδοξία, ισχυρή θέληση και επιθυμία να ηγούνται και έτσι η παρουσία αυτών των χαρακτηριστικών δεν ξενίζουν. Τα άλλα όμως χαρακτηριστικά που καταγράφονται συνήθως δεν προβάλλονται ως ιδιότητες οι οποίες ταυτίζονται με τους ηγέτες. Αυτό που θα πρέπει κάποιος να συγκρατήσει από τις δύο αναφορές είναι αφενός η «τεχνική» πλευρά της ηγεσίας η οποία σηματοδοτείται από τη γνώση για το αντικείμενο, την ικανότητα λήψης αποφάσεων, την καλή επικοινωνία κι αφετέρου η «ανθρώπινη» πλευρά που περιλαμβάνει τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας όπως   ειλικρίνεια, αξιοπρέπεια, ταπεινότητα, ακεραιότητα, αξίες – κοινωνική υπευθυνότητα, «Τσαγανό» (θάρρος, κουράγιο, αντοχή, επιμονή) και η δυνατότητα αυτοελέγχου.

Ο Κύριος με τα λόγια αλλά κυρίως με το παράδειγμά Του δείχνει τον δρόμο της διακονίας για τους άρχοντες και κατ΄ επέκταση τους ηγέτες σε όλα τα επίπεδα. «Οὐχ οὕτω δὲ ἔσται ἐν ὑμῖν, ἀλλ᾿ ὃς ἐὰν θέλῃ γενέσθαι μέγας ἐν ὑμῖν, ἔσται ὑμῶν διάκονος καὶ ὃς ἐὰν θέλῃ ὑμῶν γενέσθαι πρῶτος, ἔσται πάντων δοῦλος καὶ γὰρ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου οὐκ ἦλθε διακονηθῆναι, ἀλλὰ διακονῆσαι, καὶ δοῦναι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολλῶν».  

Η ανάγκη για νέο υπόδειγμα ηγεσίας

Πέρα από τις τοπικές εκλογές, η παρούσα συγκυρία στις διεθνείς σχέσεις και οι επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία αλλά και στις τοπικές κοινωνίες θέτει σε αμφισβήτηση την αστική δημοκρατία, την ελεύθερη οικονομία αλλά και διακρατικούς θεσμούς όπως την Ε.Ε.. Το σύστημα ασφάλειας που κτίστηκε στη βάση του ΝΑΤΟ βρίσκεται υπό κατάρρευση και θα πρέπει να διαμορφωθεί ένα νέο με τη συμμετοχή όλων των δημοκρατικών χωρών της Ευρώπης και τις ευρωπαϊκές χώρες εκτός Ευρώπης όπως τον Καναδά, την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία. Η Ευρώπη θα πρέπει να σταθεί στα πόδια της και να αναλάβει την ευθύνη για τη μοίρα και την ασφάλειά της. Στο διά ταύτα ζητείται επειγόντως αλλαγή υποδείγματος και ένα νέο υπόδειγμα για τον 21ο αιώνα που θα συνοδεύεται από ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο. Ζητείται ελπίς για ένα καλύτερο αύριο. Ζητείται πεφωτισμένη ηγεσία των αρίστων η οποία δεν θέλει διακονηθῆναι, ἀλλὰ διακονῆσαι και η οποία «γνώναι τα δέοντα και ερμηνεύσαι ταύτα, φιλόπολις τε και χρημάτων κρείσσων».