Offcanvas
Offcanvas
Η επίκληση του Θουκυδίδη από τον Σι Τζινπίνγκ επαναφέρει τη συζήτηση για το αν η αντιπαράθεση ανάμεσα σε μια κυρίαρχη και μια ανερχόμενη υπερδύναμη μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνη κλιμάκωση.
Του Βρασίδα Νεοφύτου
Και ξαφνικά, ήρθε στην καθημερινότητά μας η αποκαλούμενη «Παγίδα του Θουκυδίδη», μετά την ιστορική συνάντηση του προέδρου της Κίνας Σι Τζινπίνγκ με τον Αμερικανό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ στα μέσα Μαΐου.
Ο Κινέζος ηγέτης επικαλέστηκε τον Aρχαίο Έλληνα ιστορικό Θουκυδίδη, λέγοντας ότι η Ιστορία και ο κόσμος παρακολουθούν για να δουν αν οι δύο χώρες μπορούν να «υπερβούν την Παγίδα του Θουκυδίδη» και να δημιουργήσουν ένα νέο μοντέλο σχέσεων ανάμεσα σε μεγάλες δυνάμεις.
Αυτή βασίζεται σε μια θεωρία που τα τελευταία χρόνια βρίσκεται στο επίκεντρο της γεωπολιτικής συζήτησης γύρω από τις ανταγωνιστικές σχέσεις ΗΠΑ-Κίνας, τους εμπορικούς πόλεμους του Τραμπ και την πρόσφατη μάχη για τις υπερπολύτιμες «Σπάνιες Γαίες».
Η Κίνα παράγει το 60% των σπάνιων γαιών παγκοσμίως και επεξεργάζεται σχεδόν το 90% των μαγνητών σπάνιων γαιών, κυριαρχώντας στην προμήθεια των ορυκτών που είναι κρίσιμα για την κατασκευή αυτοκινήτων, ημιαγωγών και στρατιωτικών όπλων παγκοσμίως.
Με λίγα λόγια, ο Σι αναφερόμενος για την «Παγίδα του Θουκυδίδη», υπονοούσε τον κίνδυνο εγκλωβισμού σε ένα σπιράλ πολεμικού, διπλωματικού και εμπορικού ανταγωνισμού ανάμεσα σε μια κυρίαρχη δύναμη (ΗΠΑ) και μια αναδυόμενη δύναμη (Κίνα).
Ποιος ήταν ο Θουκυδίδης;
Ο Θουκυδίδης (περ. 460 π.Χ. – περ. 398 π.Χ.) ήταν Αθηναίος στρατηγός και ο κορυφαίος ιστορικός της αρχαιότητας, γνωστός για τη συγγραφή της Ιστορίας του Πελοποννησιακού Πολέμου.
Μαθήτευσε κοντά στους σοφιστές Αναξαγόρα και Αντιφώντα, ενώ έζησε την Αθήνα στην ακμή του Περικλή.
Θεωρείται ο πατέρας της επιστημονικής ιστορίας και του πολιτικού ρεαλισμού, ενώ κορυφαίο του έργο είναι η «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου» (χωρισμένο σε 8 βιβλία).
Η καινοτομία στην ιστοριογραφία του Θουκυδίδη
Ο Θουκυδίδης άλλαξε ριζικά τον τρόπο καταγραφής της ιστορίας εισάγοντας τρεις βασικές αρχές:
Αντικειμενικότητα και Αναζήτηση της Αλήθειας: Απέρριψε τους μύθους, τις προκαταλήψεις και τις θεϊκές παρεμβάσεις που χρησιμοποιούσε ο Ηρόδοτος, βασιζόμενος αποκλειστικά σε διασταυρωμένες μαρτυρίες και προσωπική έρευνα.
- Αιτιώδης Συνάφεια: Διαχώρισε τις φαινομενικές αφορμές ενός πολέμου από τα βαθύτερα, πραγματικά αίτια (όπως ο φόβος της Σπάρτης για την αυξανόμενη δύναμη της Αθήνας).
- Κτήμα ες αεί: Έγραψε την ιστορία όχι για να προκαλέσει εφήμερη ευχαρίστηση, αλλά ως ένα αιώνιο μάθημα για το μέλλον («κτῆμα ἐς ἀεί»), καθώς πίστευε ότι η ανθρώπινη φύση παραμένει σταθερή και τα ιστορικά γεγονότα επαναλαμβάνονται.
Διάσημα αποσπάσματα
Μέσα στο έργο του ξεχωρίζουν ο Επιτάφιος του Περικλή (ένας ύμνος στη δημοκρατία και την Αθηναϊκή ελευθερία) και ο Διάλογος των Μηλίων, ο οποίος αποτελεί τη βάση της θεωρίας των διεθνών σχέσεων, αναλύοντας τη σύγκρουση ανάμεσα στο δίκαιο του ισχυρού και την ηθική των αδυνάτων
Η «παγίδα του Θουκυδίδη»
Ο όρος «Παγίδα του Θουκυδίδη» διατυπώθηκε από τον πολιτικό επιστήμονα Γκρέιαμ Τ. Άλισον στο βιβλίο «Προορισμένοι για Πόλεμο: Μπορούν οι ΗΠΑ και η Κίνα να Αποφύγουν την Παγίδα του Θουκυδίδη;», προκειμένου να ερμηνεύσει τα βαθύτερα αίτια του Πελοποννησιακού Πολέμου, όπως τα κατέγραψε ο αρχαίος ιστορικός.
Η βασική θέση της θεωρίας είναι πως όταν μία κυρίαρχη δύναμη βλέπει μία ανερχόμενη δύναμη να απειλεί την πρωτοκαθεδρία της, η σύγκρουση καθίσταται σχεδόν αναπόφευκτη.
Στον 5ο αιώνα π.Χ. η Σπάρτη κατείχε την ηγεμονία στον ελληνικό χώρο μέσω δυνατού στρατού ξηράς, ενώ η Αθήνα αναδυόταν δυναμικά μέσω της ναυτικής και οικονομικής κυριαρχίας. Οι αφορμές για τον πόλεμο ήταν πολλές, όμως η ουσιαστική αιτία εντοπιζόταν ακριβώς σε αυτή τη μεταβολή ισχύος.
Ουσιαστικά ο συγγραφέας μεταφέρει αυτό το ιστορικό σχήμα στη σύγχρονη εποχή, παραλληλίζοντας την Κίνα με την ανερχόμενη Αθήνα και τις ΗΠΑ με την κυρίαρχη Σπάρτη, θυμίζοντας ιστορικά παραδείγματα που συχνά κατέληξαν σε πολέμους.
Μέσα από εκτενή ανάλυση καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι δύο υπερδυνάμεις κινδυνεύουν να παγιδευτούν σε μια δυναμική ανταγωνισμού που θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και σε πολεμική σύγκρουση.
Γιατί τώρα;
Η επίκληση στην «Παγίδα του Θουκυδίδη» που έκανε ο Κινέζος ηγέτης μόνο τυχαία χρονικά δεν ήταν, καθώς οι σχέσεις Κίνας - ΗΠΑ έχουν επιδεινωθεί την τελευταία δεκαετία.
Οι σχέσεις των δύο υπερδυνάμεων έχουν επιδεινωθεί δραματικά από την περίοδο της πρώτης θητείας Τραμπ και τους εμπορικούς δασμούς, ενώ χειροτέρεψε κατά την περίοδο της πανδημίας του COVID-19 επαναφέροντας με ένταση στο διεθνές προσκήνιο τις αναλογίες με τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, 2.400 χρόνια μετά.
Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής των ΗΠΑ χαράσσουν μια προοδευτικά δυναμική πορεία απέναντι στην Κίνα, η οποία έχει αθετήσει ορισμένες από τις δεσμεύσεις της στον ΠΟΕ και έχει εκμεταλλευτεί κενά στους κανόνες, οι οποίοι είχαν γραφτεί για οικονομίες της αγοράς.
Όταν η Κίνα εντάχθηκε στον ΠΟΕ, πολλοί πίστευαν ότι τελικά θα άνοιγε και θα γινόταν μια πιο ελεύθερη κοινωνία και θα μείωνε την κρατική παρέμβαση στην οικονομία. Αυτές οι μεταρρυθμίσεις δεν υλοποιήθηκαν.
Οι εξελίξεις αυτές κατέστησαν ακόμη πιο επίκαιρη τη συζήτηση γύρω από τη θεωρία της Θουκυδίδειας παγίδας, καθώς οι παγκόσμιες εμπορικές και κοινωικές κρίσεις προκάλεσαν αβεβαιότητα και βαθιά ανησυχία σε ολόκληρο τον πλανήτη.
Οι ρίζες της αντιπαράθεσης Κίνας – ΗΠΑ και ο ρόλος της Ταϊβάν
Οι ρίζες της αντιπαράθεσης ανάγονται ήδη στην εποχή του κουμμουνιστή Μάο Τσετούνγκ, όταν η επαναστατική Κίνα άρχισε να αντιμετωπίζει τις ΗΠΑ ως βασικό στρατηγικό αντίπαλο.
Κατά την περίοδο του εμφυλίου πολέμου στην Κίνα (1945-1949), οι ΗΠΑ είχαν χρηματοδοτήσει και εξοπλίσει το εθνικιστικό κόμμα Κουομιντάνγκ του Τσανγκ Κάι Σεκ εναντίον των κομμουνιστών του Μάο.
Μετά την επικράτηση του Μάο, ιδρύεται η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας το 1949, όπου συμμάχησε επίσημα με τη Σοβιετική Ένωση (ΕΣΣΔ) κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου ΗΠΑ-Ρωσίας.
Αυτό το γεγονός έφερε το πρώτο διπλωματικό εμπάργκο, καθώς οι ΗΠΑ αρνήθηκαν να αναγνωρίσουν το κομμουνιστικό καθεστώς, και αντί αυτού, αναγνώρισαν ως νόμιμη κυβέρνηση την Ταϊβάν, όπου είχαν καταφύγει οι ηττημένοι εθνικιστές.
Ακολούθησε αμέσως ο Πόλεμος της Κορέας (1950-1953) όπου ήταν η μοναδική φορά που αμερικανικά και κινεζικά στρατεύματα συγκρούστηκαν απευθείας. Ο Μάο έστειλε εκατοντάδες χιλιάδες Κινέζους «εθελοντές» για να απωθήσουν τις δυνάμεις του ΟΗΕ και των ΗΠΑ.
Κατά τη δεκαετία του 1950, η Κίνα βομβάρδισε νησιά που ελέγχονταν από την Ταϊβάν, φέρνοντας τις ΗΠΑ στα πρόθυρα πυρηνικής απειλής κατά του Πεκίνου.
Και πάνω σε όλα αυτά, είχαμε και τον αιματηρό και χαμένο πόλεμο των ΗΠΑ στο Βιετνάμ, όπου η Κίνα παρείχε τεράστια στρατιωτική και οικονομική βοήθεια στους κουμμουνιστές του Βόρειου Βιετνάμ για να πολεμήσουν εναντίον των αμερικανικών δυνάμεων που υποστήριζαν τους εθνικιστικές του Νότιου Βιετνάμ.
Η μεταμόρφωση της Κίνας και η αναφορά του Μάο σε «χάρτινη τίγρη»
Η εποχή του Μάο (1949–1976) σηματοδοτεί την ίδρυση και την πρώτη περίοδο της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας.
Υπό την ηγεσία του, η Κίνα μεταμορφώθηκε από μια διαιρεμένη, φτωχή χώρα σε ένα ενιαίο, σοσιαλιστικό κράτος, με τεράστιο ανθρώπινο και κοινωνικό κόστος.
Η περίφημη αναφορά του Μάο στην Αμερική ως «χάρτινη τίγρη» αποτύπωνε αυτή τη στοχοποίηση, σε μια περίοδο κατά την οποία η Κίνα επιχειρούσε να εξέλθει από δεκαετίες εσωτερικής αποσύνθεσης και να εξασφαλίσει ζωτικό χώρο για τον τεράστιο πληθυσμό της. Ήδη από τότε είχε αρχίσει να διαμορφώνεται η συζήτηση περί μιας μελλοντικής σύγκρουσης Κίνας και ΗΠΑ.
Ανατροπή και βελτίωση στις σχέσεις Κίνας – ΗΠΑ
Στα τέλη της δεκαετίας του 1960, οι σχέσεις Κίνας και Σοβιετικής Ένωσης (ΕΣΣΔ) κατέρρευσαν, οδηγώντας ακόμα και σε μεθοριακές συγκρούσεις το 1969.
Ο Μάο άρχισε να βλέπει τη Σοβιετική Ένωση ως μεγαλύτερη απειλή από τις ΗΠΑ και εκεί ξεκίνησε η πρώτη επαφή με τις ΗΠΑ μέσω της διπλωματίας του Πιγκ-Πονγκ (1971).
Η ανταλλαγή επισκέψεων μεταξύ των ομάδων επιτραπέζιας αντισφαίρισης των δύο χωρών άνοιξε τον δρόμο για μυστικές διπλωματικές επαφές.
Καθοριστικό σημείο καμπής αποτέλεσε η επίσκεψη του Αμερικανού προέδρου Ρίτσαρντ Νίξον στο Πεκίνο το 1972, μια κίνηση που ανέτρεψε τις κυρίαρχες αντιλήψεις της εποχής.
Μέσω της υπογραφής της «Συμφωνίας της Σαγκάης» (1972), οι δύο χώρες συμφώνησαν να εργαστούν για την ομαλοποίηση των σχέσεών τους μετά από δεκαετίες ψυχροπολεμικής απομόνωσης και να εμποδίσουν την ηγεμονία οποιασδήποτε δύναμης (υπονοώντας την ΕΣΣΔ) στην περιοχή της Ασίας-Ειρηνικού (η ανάσχεση της Σοβιετικής Ένωσης).
Η Συμφωνία της Σαγκάης άλλαξε ριζικά την ισορροπία δυνάμεων στον Ψυχρό Πόλεμο. Για την Κίνα, σήμανε την έξοδο από τη διεθνή απομόνωση, ενώ για τις ΗΠΑ δημιούργησε ένα ισχυρό αντίβαρο έναντι της Μόσχας.
Μέχρι και σήμερα, το Ανακοινωθέν της Σαγκάης μνημονεύεται στις αμερικανοκινεζικές συναντήσεις κορυφής ως το διπλωματικό σημείο αναφοράς που καθορίζει τις ισορροπίες, ιδιαίτερα όταν αναζητούνται νέες εμπορικές ή στρατηγικές συμφωνίες.
Η απαρχή της «παγκοσμιοποίησης» και η οικονομική συνεργασία
Η πραγματική βάση της αμερικανικής προσέγγισης ήταν οικονομική, καθώς η διπλωματική εξομάλυνση λειτούργησε ως η «γέφυρα» που επέτρεψε την ενσωμάτωση της Κίνας στο παγκόσμιο καπιταλιστικό οικονομικό σύστημα.
Η Συμφωνία της Σαγκάης είχε καταλυτικό και μακροπρόθεσμο οικονομικό αντίκτυπο, καθώς έθεσε τα θεμέλια για τη μετατροπή των δύο χωρών στους μεγαλύτερους εμπορικούς εταίρους παγκοσμίως.
Η στρατηγική αυτή, που αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό στον Χένρι Κίσινγκερ και αποτέλεσε την απαρχή της «Παγκοσμιοποίησης», η οποία επιταχύνθηκε κατά τη δεκαετία του 1980, επί Ρίτσαρντ Νίξον και Μάργκαρετ Θάτσερ.
Η συμφωνία άνοιξε τον δρόμο για τη μεταφορά της αμερικανικής βιομηχανικής παραγωγής και των εργοστασίων στην Κίνα, μειώνοντας το κόστος για τις αμερικανικές πολυεθνικές.
Ταυτόχρονα, επέτρεψε τη μαζική είσοδο κινεζικών προϊόντων στην αμερικανική αγορά, μειώνοντας σημαντικά τις τιμές για τους καταναλωτές στη Δύση.
Όταν υπογράφηκε το ανακοινωθέν, το ΑΕΠ της Κίνας ήταν κάτω από 100 δισεκατομμύρια δολάρια, ενώ σήμερα αποτελεί τη δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία του πλανήτη.
Συμπέρασμα
Η οικονομική αλληλεξάρτηση που ξεκίνησε στη Σαγκάη το 1972 και συνεχίστηκε με την ένταξη της Κίνας στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (ΠΟΕ) το 2001, είναι τόσο βαθιά, που παρά τις σημερινές γεωπολιτικές εντάσεις, τους δασμούς και τον σύγχρονο εμπορικό πόλεμο, οι οικονομίες των δύο χωρών παραμένουν στενά συνδεδεμένες.
Και πάνω σε αυτά τα δεδομένα ο Σι πρότεινε στον Τραμπ να «ξεπεράσουν» την «Παγίδα του Θουκυδίδη», ουσιαστικά προτρέποντας την Ουάσινγκτον να μη φοβάται την άνοδο της Κίνας και αντ’ αυτού να επιδιώξει σταθερές σχέσεις και μεγαλύτερη οικονομική συνεργασία μεταξύ Πεκίνου και Ουάσινγκτον.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
