Η γήρανση του πληθυσμού και τα αυξανόμενα δημόσια χρέη δοκιμάζουν τα συνταξιοδοτικά συστήματα της Ευρώπης - Από τη Γαλλία έως τη Δανία, οι κυβερνήσεις αναζητούν λύσεις, ενώ οι νεότερες γενιές αντιμετωπίζουν υψηλότερα όρια ηλικίας

Μια από τις σημαντικότερες κατακτήσεις του ευρωπαϊκού κοινωνικού κράτους βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με μια δύσκολη οικονομική πραγματικότητα. Η δυνατότητα των εργαζομένων να αποχωρούν από την αγορά εργασίας λίγο μετά τα 60, εξασφαλίζοντας ένα σχετικά ικανοποιητικό εισόδημα για το υπόλοιπο της ζωής τους, δεν θεωρείται πλέον δεδομένη.

Για πολλές δεκαετίες, το ευρωπαϊκό κοινωνικό συμβόλαιο στηριζόταν σε μια απλή συμφωνία: οι πολίτες κατέβαλλαν υψηλούς φόρους και ασφαλιστικές εισφορές κατά τη διάρκεια του εργασιακού τους βίου, με την προσδοκία ότι το κράτος θα τους εξασφάλιζε οικονομική ασφάλεια όταν θα έφτανε η ώρα της συνταξιοδότησης.

Σήμερα, όμως, αυτή η ισορροπία δοκιμάζεται. Η δημογραφική γήρανση, η συρρίκνωση του ενεργού πληθυσμού και τα αυξανόμενα δημοσιονομικά ελλείμματα δημιουργούν ολοένα μεγαλύτερες πιέσεις στα δημόσια συνταξιοδοτικά συστήματα.

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στους κρατικούς προϋπολογισμούς. Αγγίζει τον πυρήνα της σχέσης μεταξύ των γενεών, καθώς οι νεότεροι εργαζόμενοι καλούνται να χρηματοδοτήσουν τις συντάξεις ενός πληθυσμού που ζει περισσότερο, την ώρα που οι ίδιοι δεν γνωρίζουν αν θα απολαμβάνουν αντίστοιχες παροχές στο μέλλον.

Η δυσαρέσκεια εκδηλώνεται ήδη στους δρόμους ευρωπαϊκών πόλεων, με τη Γαλλία να αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της σύγκρουσης ανάμεσα στις κοινωνικές προσδοκίες και στις οικονομικές αντοχές του κράτους.

Η μεγάλη διαφορά Ευρώπης και ΗΠΑ

Η ευρωπαϊκή προσέγγιση στη συνταξιοδότηση διαφέρει σημαντικά από εκείνη των Ηνωμένων Πολιτειών.

Στην αμερικανική οικονομία, οι εργαζόμενοι αναλαμβάνουν σε μεγάλο βαθμό την ευθύνη της δημιουργίας και διαχείρισης των προσωπικών τους συνταξιοδοτικών αποταμιεύσεων, οι οποίες λειτουργούν συμπληρωματικά προς τη βασική κοινωνική ασφάλιση.

Αντίθετα, σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες το κράτος έχει αναλάβει πολύ μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης, προσφέροντας συνταξιοδοτικές παροχές που συνδέονται με τις προηγούμενες αποδοχές και καταβάλλονται για ολόκληρη τη ζωή του δικαιούχου.

Τα περισσότερα ευρωπαϊκά συστήματα λειτουργούν με βάση τη διανεμητική αρχή, γνωστή διεθνώς ως pay-as-you-go.

Αυτό σημαίνει ότι οι εισφορές που καταβάλλουν σήμερα οι εργαζόμενοι δεν αποταμιεύονται απαραίτητα για τη δική τους μελλοντική σύνταξη, αλλά χρησιμοποιούνται για τη χρηματοδότηση των σημερινών συνταξιούχων.

Το συγκεκριμένο μοντέλο λειτουργεί αποτελεσματικότερα όταν υπάρχει επαρκής αριθμός εργαζομένων για κάθε συνταξιούχο.

Ωστόσο, η σταδιακή συνταξιοδότηση της μεταπολεμικής γενιάς του baby boom έχει ανατρέψει τις δημογραφικές ισορροπίες.

Καθώς εκατομμύρια Ευρωπαίοι εισέρχονται στην όγδοη δεκαετία της ζωής τους, οι κυβερνήσεις καλούνται να χρηματοδοτήσουν ολοένα περισσότερες συντάξεις με αναλογικά λιγότερους εργαζομένους.

Για να καλυφθεί το κενό, απαιτούνται αυξανόμενες μεταφορές πόρων από τους κρατικούς προϋπολογισμούς.

Το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος: μεγαλύτερες συνταξιοδοτικές δαπάνες, αύξηση του δημόσιου χρέους και υψηλότερο κόστος δανεισμού, ενώ περιορίζονται τα διαθέσιμα κονδύλια για επενδύσεις σε άμυνα, υποδομές και εκπαίδευση.

Γαλλία: Το συνταξιοδοτικό γίνεται επίκεντρο της κοινωνικής σύγκρουσης

Η Γαλλία βρίσκεται στην πρώτη γραμμή αυτής της αντιπαράθεσης, καθώς συνδυάζει δύο χαρακτηριστικά που δυσκολεύουν τη χρηματοδότηση του ασφαλιστικού της συστήματος.

Από τη μία πλευρά, οι Γάλλοι έχουν ένα από τα υψηλότερα προσδόκιμα ζωής στον κόσμο. Από την άλλη, διατηρούν ένα από τα χαμηλότερα νόμιμα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης μεταξύ των ανεπτυγμένων οικονομιών.

Για εκατομμύρια εργαζομένους, η αποχώρηση από την εργασία αποτελεί την αρχή μιας νέας περιόδου, αφιερωμένης στην οικογένεια, στα ταξίδια, στα προσωπικά ενδιαφέροντα και στην αναψυχή.

Για ορισμένους, αυτή η περίοδος μπορεί να διαρκέσει ακόμη και τρεις δεκαετίες.

Η προοπτική παράτασης του εργασιακού βίου προκαλεί, επομένως, έντονες κοινωνικές και πολιτικές αντιδράσεις.

Το πρόβλημα είναι ότι τα δημόσια οικονομικά της χώρας βρίσκονται υπό αυξανόμενη πίεση. Το γαλλικό δημόσιο χρέος έχει φτάσει τα 3,6 τρισ. ευρώ, έναντι περίπου 2,2 τρισ. ευρώ το 2017, όταν ο Εμανουέλ Μακρόν εξελέγη Πρόεδρος της Δημοκρατίας.

Η διατήρηση των συνταξιοδοτικών παροχών χωρίς αντίστοιχη προσαρμογή των εσόδων ή των ορίων ηλικίας επιβαρύνει ακόμη περισσότερο τη δημοσιονομική θέση της χώρας.

Ο Γιάκομπ Κίρκεγκααρντ, ανώτερος ερευνητής του Peterson Institute for International Economics στην Ουάσιγκτον, εκτιμά ότι η Γαλλία δεν μπορεί να επιτύχει την αναγκαία δημοσιονομική εξυγίανση χωρίς να αντιμετωπίσει το αυξανόμενο έλλειμμα του συνταξιοδοτικού της συστήματος.

Ανάλογη ήταν και η προειδοποίηση του Γάλλου υπουργού Οικονομικών Ρολάν Λεσκύρ, ο οποίος χαρακτήρισε μαθηματικά αναπόφευκτη τη μελλοντική αύξηση του ορίου συνταξιοδότησης, που σήμερα κυμαίνεται μεταξύ 62 και 64 ετών.

«Η δημογραφία είναι η μόνη επιστήμη που δεν λέει ποτέ ψέματα», ανέφερε χαρακτηριστικά, εξηγώντας ότι δεν είναι δυνατόν να αυξηθεί ο ενεργός πληθυσμός σε είκοσι χρόνια χωρίς να έχουν γεννηθεί σήμερα τα παιδιά που θα αποτελέσουν το μελλοντικό εργατικό δυναμικό.

Τα τρία μοντέλα συνταξιοδότησης στην Ευρώπη

Παρότι οι ευρωπαϊκές χώρες αντιμετωπίζουν παρόμοιες δημογραφικές προκλήσεις, δεν ακολουθούν όλες την ίδια συνταξιοδοτική πολιτική.

Στην πράξη, τρία διαφορετικά μοντέλα κυριαρχούν στην Ευρώπη, με σημαντικές διαφορές ως προς τη χρηματοδότηση, το ύψος των παροχών και την ηλικία αποχώρησης από την εργασία.

1. Γαλλία, Ιταλία και Ισπανία: Η εξάρτηση από τις εισφορές των εργαζομένων

Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν χώρες που βασίζονται κατά κύριο λόγο στο διανεμητικό σύστημα, με τις ασφαλιστικές εισφορές του ενεργού πληθυσμού να κατευθύνονται απευθείας στην καταβολή των συντάξεων.

Σε οικονομίες όπως η Γαλλία, η Ιταλία και η Ισπανία, οι κρατικές συντάξεις μπορούν να αναπληρώνουν από 74% έως 82% των προηγούμενων αποδοχών.

Πρόκειται για σχετικά υψηλά ποσοστά, τα οποία όμως απαιτούν σημαντικούς και σταθερούς χρηματοδοτικούς πόρους.

Οι αδυναμίες αυτού του μοντέλου έγιναν ιδιαίτερα εμφανείς κατά τη διάρκεια της ευρωπαϊκής κρίσης χρέους, από το 2010 έως το 2015.

Τότε, η Ελλάδα, η Ιταλία, η Ισπανία και η Πορτογαλία υποχρεώθηκαν να προχωρήσουν σε επώδυνες παρεμβάσεις στα συνταξιοδοτικά τους συστήματα.

Η Ιταλία αύξησε το 2011 το όριο ηλικίας συνταξιοδότησης στα 67 έτη, συνδέοντάς το παράλληλα με την εξέλιξη του προσδόκιμου ζωής.

Η Ισπανία διεύρυνε την περίοδο του εργασιακού βίου που συνυπολογίζεται για τον καθορισμό του ύψους της σύνταξης.

Στην Ελλάδα, οι δημοσιονομικές προσαρμογές συνοδεύτηκαν από δραστικές περικοπές συντάξεων, που σε ορισμένες περιπτώσεις έφτασαν έως και το 40%.

Η Γαλλία, αντίθετα, απέφυγε για μεγάλο διάστημα αντίστοιχης έκτασης αλλαγές.

Το 2023, ο Εμανουέλ Μακρόν προώθησε μεταρρύθμιση για τη σταδιακή αύξηση του ορίου συνταξιοδότησης από τα 62 στα 64 έτη, παρακάμπτοντας την κοινοβουλευτική ψηφοφορία μέσω ειδικής συνταγματικής διαδικασίας.

Η μεταρρύθμιση προκάλεσε μεγάλες κοινωνικές αντιδράσεις και στη συνέχεια η εφαρμογή της πάγωσε, αφήνοντας ανοιχτό ένα από τα σημαντικότερα δημοσιονομικά προβλήματα της χώρας.

2. Δανία, Ολλανδία και Σουηδία: Υψηλές συντάξεις με μεγαλύτερο εργασιακό βίο

Μια διαφορετική προσέγγιση έχουν υιοθετήσει αρκετές χώρες της Βόρειας Ευρώπης.

Η Δανία, η Ολλανδία και η Σουηδία εφαρμόζουν υβριδικά συνταξιοδοτικά συστήματα, τα οποία συνδυάζουν τη βασική κρατική σύνταξη με επαγγελματικά προγράμματα αποταμίευσης και επενδύσεων.

Στο μοντέλο αυτό, μέρος των συνταξιοδοτικών εισφορών συγκεντρώνεται σε επενδυτικά κεφάλαια, τα οποία τοποθετούνται σε αγορές και περιουσιακά στοιχεία σε ολόκληρο τον κόσμο.

Η λογική είναι ότι οι μελλοντικές συντάξεις δεν θα εξαρτώνται αποκλειστικά από τις εισφορές των εργαζομένων της επόμενης γενιάς, αλλά και από τις αποδόσεις των κεφαλαίων που έχουν συσσωρευτεί.

Με τον τρόπο αυτό δημιουργούνται μεγάλα αποθεματικά, ενισχύεται η χρηματοδοτική ανθεκτικότητα και προσφέρονται υψηλές συνταξιοδοτικές παροχές.

Το τίμημα, ωστόσο, είναι η μεγαλύτερη διάρκεια παραμονής στην αγορά εργασίας.

Στη Δανία, το όριο ηλικίας συνταξιοδότησης συνδέεται νομοθετικά με το προσδόκιμο ζωής.

Με βάση τις δημογραφικές προβολές, οι νεότερες γενιές ενδέχεται να χρειαστεί να εργάζονται ακόμη και μετά τα 74 έτη γύρω στο 2070.

Έτσι, ενώ το σύστημα θεωρείται περισσότερο βιώσιμο από δημοσιονομική άποψη, απαιτεί από τους πολίτες να παρατείνουν σημαντικά τον εργασιακό τους βίο.

3. Γερμανία και Βρετανία: Η ενδιάμεση λύση

Ανάμεσα στα δύο προηγούμενα μοντέλα βρίσκονται η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, παρότι οι επιμέρους συνταξιοδοτικές τους πολιτικές διαφέρουν.

Στη Βρετανία, το κράτος παρέχει μια σχετικά χαμηλή ενιαία σύνταξη, η οποία συμπληρώνεται από ιδιωτικά συνταξιοδοτικά προγράμματα στα οποία οι εργαζόμενοι εγγράφονται αυτόματα.

Με τον τρόπο αυτό επιχειρείται να ενισχυθεί η προσωπική αποταμίευση για τη συνταξιοδότηση και να περιοριστεί η αποκλειστική εξάρτηση από το δημόσιο σύστημα.

Η Γερμανία εξακολουθεί να στηρίζεται στη διανεμητική χρηματοδότηση, ωστόσο οι συνταξιοδοτικές παροχές είναι αισθητά χαμηλότερες από εκείνες της Γαλλίας.

Παράλληλα, οι μηνιαίες καταβολές υπόκεινται σε ανώτατο όριο, ενώ εφαρμόζεται μηχανισμός που περιορίζει την αύξηση των συντάξεων όταν επιδεινώνεται η αναλογία εργαζομένων προς συνταξιούχους.

Ωστόσο, ακόμη και αυτό το πιο συγκρατημένο σύστημα αντιμετωπίζει σοβαρές προκλήσεις.

Παρά το γεγονός ότι το όριο συνταξιοδότησης έχει καθοριστεί στα 67 έτη, η Γερμανία εξακολουθεί να διαθέτει περισσότερα από 110 δισ. ευρώ ετησίως για την κάλυψη του χρηματοδοτικού κενού του συνταξιοδοτικού της συστήματος.

Το παράδειγμα δείχνει ότι ακόμη και οι χώρες που έχουν περιορίσει τις παροχές ή αυξήσει τα όρια ηλικίας δεν έχουν απαλλαγεί από τις συνέπειες της δημογραφικής γήρανσης.

Γιατί είναι τόσο δύσκολη η αλλαγή του συστήματος

Η μετάβαση από ένα διανεμητικό σύστημα σε ένα μοντέλο που βασίζεται περισσότερο στην επενδυτική αποταμίευση μπορεί να φαίνεται ελκυστική σε βάθος χρόνου.

Ωστόσο, η εφαρμογή της συνοδεύεται από ένα εξαιρετικά δύσκολο οικονομικό πρόβλημα.

Μια ολόκληρη γενιά κινδυνεύει να υποχρεωθεί να πληρώσει δύο φορές για τη συνταξιοδότηση: μία για τη χρηματοδότηση των σημερινών συνταξιούχων και μία για τη δημιουργία των δικών της μελλοντικών αποταμιεύσεων.

Στη Γαλλία, για παράδειγμα, εάν μέρος των σημερινών ασφαλιστικών εισφορών κατευθυνόταν σε νέα επενδυτικά ταμεία, θα μειώνονταν αντίστοιχα τα διαθέσιμα χρήματα για την καταβολή των υφιστάμενων συντάξεων.

Το κράτος θα έπρεπε να καλύψει το κενό μέσω πρόσθετου δανεισμού, που θα μπορούσε να φτάσει σε δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ.

Για μια χώρα με δημόσιο χρέος που υπερβαίνει ήδη το 117% του ΑΕΠ, μια τέτοια επιλογή θα επιβάρυνε περαιτέρω τα δημόσια οικονομικά και πιθανότατα θα ενίσχυε την ανησυχία των αγορών ομολόγων.

Επιπλέον, η δημιουργία επαρκών επενδυτικών αποθεματικών απαιτεί δεκαετίες σταθερών εισφορών, συνετής διαχείρισης και συσσώρευσης κεφαλαίων.

Δεν πρόκειται, επομένως, για μια μεταρρύθμιση που μπορεί να αποδώσει άμεσα ή χωρίς κοινωνικό κόστος.

Το μεγάλο ερώτημα για τις νεότερες γενιές

Η συζήτηση για τις συντάξεις στην Ευρώπη δεν αφορά πλέον μόνο το ύψος των παροχών ή την ηλικία αποχώρησης από την εργασία.

Αφορά κυρίως το ποιος θα χρηματοδοτήσει το κόστος της γήρανσης του πληθυσμού και πώς θα κατανεμηθεί το βάρος ανάμεσα στις διαφορετικές γενιές.

Οι σημερινοί συνταξιούχοι έχουν οργανώσει τη ζωή τους με βάση συγκεκριμένες οικονομικές προσδοκίες, ενώ οι εργαζόμενοι συνεχίζουν να καταβάλλουν σημαντικό μέρος των εισοδημάτων τους για τη διατήρηση του συστήματος.

Την ίδια στιγμή, οι νεότεροι πολίτες καλούνται να προγραμματίσουν το μέλλον τους γνωρίζοντας ότι ενδέχεται να χρειαστεί να εργάζονται περισσότερο και να αποταμιεύουν περισσότερα, χωρίς την ίδια βεβαιότητα για το ύψος της σύνταξης που θα λάβουν.

Το δίλημμα για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις είναι ιδιαίτερα δύσκολο: αύξηση των ορίων ηλικίας, υψηλότερες εισφορές, περιορισμός των παροχών ή μεγαλύτερη συμμετοχή της ιδιωτικής αποταμίευσης.

Καθεμία από αυτές τις επιλογές έχει σημαντικό οικονομικό και πολιτικό κόστος.

Έπειτα από δεκαετίες κατά τις οποίες η συνταξιοδότηση θεωρούνταν αυτονόητη κατάληξη του εργασιακού βίου, η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα.

Πηγή: newmoney.gr