Η συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση είναι σημαντικό θέμα που δικαίως απασχολεί έντονα την κοινή γνώμη, η οποία αναμένει οι εξελίξεις να κινηθούν προς τη σωστή κατεύθυνση. Η βιωσιμότητά της, ωστόσο, θα κριθεί από τρεις παράγοντες τους οποίους το νομοσχέδιο δεν ρυθμίζει: τη σύνδεση της ηλικίας συνταξιοδότησης με το προσδόκιμο ζωής, τις αποδόσεις του αποθεματικού και την αγορά εργασίας

Των Καθηγητών Δρ. Νικολάου Αντωνακάκη και Δρ. Πέτρου Λοή
 

Η κυβέρνηση επιμένει στην εφαρμογή της συνταξιοδοτικής μεταρρύθμισης από την 1η Ιανουαρίου 2027, με την προϋπόθεση ότι η Βουλή θα ψηφίσει το νομοσχέδιο μέσα στο 2026. Το Υπουργείο Εργασίας υπολογίζει το πρόσθετο κόστος σε περίπου €820 εκατ. σε έξι χρόνια, από τα οποία €486 εκατ. επιβαρύνουν τον κρατικό Προϋπολογισμό και €334 εκατ. το Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων (ΤΚΑ).

Στις 12 Οκτωβρίου 2026, μετά τη συνεδρία του Εργατικού Συμβουλευτικού Σώματος, ο Υπουργός Εργασίας ανακοίνωσε τρεις αλλαγές. Οι αυξήσεις θα καταβληθούν σε τρία χρόνια αντί για πέντε, 30% τον πρώτο χρόνο, 30% τον δεύτερο και 40% τον τρίτο.

Η μεταβατική περίοδος επεκτείνεται από πέντε σε δεκαπέντε χρόνια, και σε αυτό το διάστημα, αν το παλιό σύστημα δίνει μεγαλύτερη σύνταξη, θα ισχύει το παλιό. Βελτιώνονται επίσης οι προϋποθέσεις για συντάξεις χηρείας και ανικανότητας. Η αναλογιστική μείωση του 12% για όσους αφυπηρετούν στα 63 παραμένει ανοιχτό ζήτημα, ενώ για τον δεύτερο πυλώνα δεν υπάρχει ακόμη νομοσχέδιο. Νέα εκτίμηση κόστους, μετά τις αλλαγές, δεν έχει δημοσιευθεί.

Σε μια εκτενή μελέτη διαβάσαμε έξι έγγραφα του Προϋπολογισμού 2027, ανάμεσά τους το Στρατηγικό Σχέδιο του Υπουργείου Εργασίας, και αναπτύξαμε ένα απλό αλλά διαφανές μοντέλο του ΤΚΑ, του δημόσιου χρέους και της φτώχειας των ηλικιωμένων μέχρι το 2070. Εδώ παρουσιάζουμε τα κύρια ευρήματα, με έμφαση στα σενάρια.

Γιατί η μεταρρύθμιση είναι αναγκαία

Ο κίνδυνος φτώχειας των ατόμων 65 ετών και άνω ανέβηκε, κατά τη Στατιστική Υπηρεσία, από 20,8% το 2022 σε 33,2% στην Έρευνα του 2025, όταν για τον συνολικό πληθυσμό είναι 14,9%. Η Κύπρος ξοδεύει σήμερα για συντάξεις λιγότερα από τον μέσο όρο της ΕΕ, 8,2% του ΑΕΠ έναντι 11,4%, αλλά κατά την Έκθεση Γήρανσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής η δαπάνη της θα αυξηθεί μέχρι το 2070 κατά 3,6 μονάδες του ΑΕΠ, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος αυξάνεται κατά 0,4 μονάδες. Ο πληθυσμός 65+ ως ποσοστό του πληθυσμού 20-64 ετών ανεβαίνει από 26,7% το 2022 σε 55,5% το 2070.

Υπάρχει και ένα ενθαρρυντικό στοιχείο. Η απασχόληση έφτασε τις 504.644 το 2025, ενώ η Έκθεση Γήρανσης υπέθετε απασχόληση σχεδόν στάσιμη γύρω στις 460.000. Σήμερα αντιστοιχούν 2,67 απασχολούμενοι σε κάθε σύνταξη του ΤΚΑ. Με τις σημερινές αναλογίες ο λόγος πέφτει κάτω από 1,5 μετά το 2060, αλλά κάθε μονάδα απασχόλησης πάνω από τις προβολές δίνει χρόνο στο Ταμείο.

Στα έγγραφα του Προϋπολογισμού 2027 δεν εντοπίσαμε ξεχωριστή πρόνοια για το κόστος της μεταρρύθμισης. Η Έκθεση Δημοσιονομικών Κινδύνων δεν περιλαμβάνει ούτε τη μεταρρύθμιση ούτε τη γήρανση στον πίνακα κινδύνων της, και το Στρατηγικό Σχέδιο του Υπουργείου Εργασίας αναφέρει τη βιωσιμότητα του Ταμείου χωρίς κανέναν ποσοτικό στόχο. Το σημαντικότερο, η αναλογιστική μελέτη στην οποία στηρίζεται η διαβεβαίωση για σαράντα χρόνια βιωσιμότητας δεν έχει δημοσιευθεί, και σύμφωνα με τα όσα έχουν ανακοινωθεί οι υπολογισμοί θα επικαιροποιηθούν με τα στοιχεία του 2026 μετά την ψήφιση.

Πέντε σενάρια μέχρι το 2070

Το μοντέλο μας δεν είναι αναλογιστική αποτίμηση και δεν υποκαθιστά τη μελέτη του Διεθνούς Οργανισμού Εργασίας. Είναι ένα εργαλείο που δείχνει πως οι επιλογές πολιτικής επηρεάζουν τις βασικές μεταβλητές. Η δαπάνη βαθμονομήθηκε στην Έκθεσης Γήρανσης 2024, οι εισφορές τη νομοθετημένη κλίμακα, που φτάνει το 26,7% των ασφαλιστέων αποδοχών το 2039, και σημείο εκκίνησης είναι τα στοιχεία του Προϋπολογισμού 2027.

Εξετάσαμε πέντε σενάρια:
 

• Σ0, αμετάβλητη πολιτική: καμία μεταρρύθμιση, και το κράτος συνεχίζει να δανείζεται τα πλεονάσματα του Ταμείου με επιτόκιο 2,15%.
   
• Σ1, η κυβερνητική πρόταση: το κόστος των €820 εκατ., τερματισμός του κρατικού δανεισμού από το Ταμείο, επενδυτικό ταμείο από το 2028 με απόδοση 3% και αποπληρωμή της οφειλής του κράτους σε σαράντα χρόνια.


• Σ2, η κυβερνητική πρόταση σε δυσμενές περιβάλλον: αδρανοποιείται η σύνδεση της ηλικίας συνταξιοδότησης με το προσδόκιμο ζωής, το κόστος των πιστωμένων περιόδων είναι διπλάσιο και το επενδυτικό ταμείο αποδίδει 2%.
   
• Σ3, η δική μας πρόταση: το Σ1 συν οκτώ συμπληρωματικά μέτρα που περιγράφουμε πιο κάτω.
   
• Σ4, η κυβερνητική πρόταση με ισχυρή αγορά εργασίας: η απασχόληση και η καθαρή μετανάστευση συνεχίζουν να ξεπερνούν τις παραδοχές της Έκθεσης Γήρανσης, όπως συμβαίνει από το 2022.
   

Τα σενάρια αξιολογήθηκαν με βάση το προηγούμενο χρονοδιάγραμμα αυξήσεων σε ορίζοντα πενταετίας. Η καταβολή σε τρία χρόνια φέρνει το πλήρες ετήσιο κόστος, που εκτιμούμε σε περίπου 0,4% του ΑΕΠ, στο 2029 αντί για το 2031, και φέρνει νωρίτερα και τη μείωση της φτώχειας. Δεν αλλάζει όμως ουσιαστικά την εικόνα του 2050 και του 2070, που συνοψίζει ο Πίνακας 1. Η δεκαπενταετής εγγύηση του ευνοϊκότερου υπολογισμού είναι μια λογική δικλίδα για τους ασφαλισμένους, αλλά έχει κόστος που δεν έχει δημοσιευθεί, και όσο μεγαλύτερο είναι, τόσο η εικόνα μετακινείται από το Σ1 προς το Σ2.
 

Πρώτο εύρημα: η δαπάνη αυξάνεται σε όλα τα σενάρια. Η δαπάνη του ΤΚΑ, 5,7% του ΑΕΠ το 2025, φτάνει το 2070 στο 10,2% με αμετάβλητη πολιτική και στο 10,6% με την κυβερνητική πρόταση. Η πρόταση προσθέτει δηλαδή μακροπρόθεσμα περίπου 0,4 μονάδες του ΑΕΠ, κόστος διαχειρίσιμο. Στο δυσμενές σενάριο η δαπάνη φτάνει στο 13,1%, κυρίως επειδή εγκαταλείπεται η σύνδεση με το προσδόκιμο ζωής. Η κυβέρνηση έχει δηλώσει ότι δεν θα αυξήσει το όριο συνταξιοδότησης πέραν των ήδη νομοθετημένων· η σύνδεση όμως είναι ήδη νομοθετημένη, και η διατήρηση ή μη της σύνδεσης είναι η πιο κοστοβόρα μεμονωμένη απόφαση.
 

Δεύτερο εύρημα: το Ταμείο έχει περίπου τρεις δεκαετίες περιθώριο. Το πρωτογενές ισοζύγιο του ΤΚΑ, δηλαδή οι εισφορές μείον τις παροχές χωρίς τις αποδόσεις του αποθεματικού, γίνεται αρνητικό το 2056 με αμετάβλητη πολιτική, το 2054 με την κυβερνητική πρόταση, το 2055 με τη δική μας πρόταση και ήδη το 2046 στο δυσμενές σενάριο (Διάγραμμα 1). Η κυβερνητική διαβεβαίωση για σαράντα χρόνια βιωσιμότητας είναι επομένως συμβατή με το μοντέλο μας στο κεντρικό σενάριο, όχι όμως στο δυσμενές.

Διάγραμμα 1. Το πρωτογενές ισοζύγιο του ΤΚΑ γίνεται αρνητικό στα μέσα της δεκαετίας του 2050, εκτός αν η απασχόληση συνεχίσει να ξεπερνά τις προβολές
Εισφορές μείον παροχές του ΤΚΑ, % του ΑΕΠ, χωρίς τις αποδόσεις του αποθεματικού, 2025-2070

Πηγή: υπολογισμοί των συγγραφέων, βαθμονομημένοι στην Έκθεση Γήρανσης 2024 και στα στοιχεία του Προϋπολογισμού 2027. Πρώτο έτος ελλείμματος: Σ0 2056, Σ1 2054, Σ2 2046, Σ3 2055· στο Σ4 το ισοζύγιο μένει θετικό ή οριακά μηδενικό μέχρι το 2070.

Τρίτο εύρημα: το αποθεματικό αντέχει, εκτός αν συμπέσουν τα δυσμενή. Το αποθεματικό αντιστοιχεί σήμερα σε περίπου 37% του ΑΕΠ και ανεβαίνει σε περίπου 58-60% γύρω στο 2050 στα σενάρια Σ0 και Σ1 (Διάγραμμα 2). Με την κυβερνητική πρόταση καταλήγει μάλιστα ψηλότερα από ό,τι με αμετάβλητη πολιτική, επειδή υποθέσαμε ότι το νέο επενδυτικό ταμείο αποδίδει 3%, έναντι 2,15% που πληρώνει σήμερα το κράτος. Η μετάβαση σε πραγματικές επενδύσεις μπορεί δηλαδή να χρηματοδοτήσει μεγάλο μέρος του κόστους της μεταρρύθμισης για το Ταμείο, εφόσον οι αποδόσεις επιβεβαιωθούν. Στο δυσμενές σενάριο, με απόδοση 2% και χωρίς σύνδεση με το προσδόκιμο, το αποθεματικό εξαντλείται γύρω στο 2066.

Διάγραμμα 2. Το αποθεματικό αντέχει στα τέσσερα σενάρια και εξαντλείται στο δυσμενές
Αποθεματικό ΤΚΑ (απαίτηση έναντι του κράτους και πραγματικά περιουσιακά στοιχεία), % του ΑΕΠ, 2025-2070
 

Πηγή: υπολογισμοί των συγγραφέων. Στο Σ3 μέρος της υπεροχής οφείλεται στο υψηλότερο επιτόκιο που προτείνουμε για την οφειλή του κράτους προς το Ταμείο, που είναι μεταφορά μέσα στη Γενική Κυβέρνηση.

Τέταρτο εύρημα: η σημαντικότερη μεταβλητή δεν βρίσκεται στο νομοσχέδιο. Στο σενάριο της ισχυρής αγοράς εργασίας, το Ταμείο δεν περνά σε πρωτογενές έλλειμμα μέχρι το 2070 και το αποθεματικό σταθεροποιείται κοντά στο 71% του ΑΕΠ, έναντι 45% με την κυβερνητική πρόταση. Η διαφορά στη δαπάνη του 2070, περίπου 1,2 μονάδες του ΑΕΠ, είναι τριπλάσια από το μακροπρόθεσμο κόστος της μεταρρύθμισης. Χρειάζονται όμως δύο επιφυλάξεις: οι πρόσθετοι εργαζόμενοι αποκτούν δικαιώματα που θα πληρωθούν κυρίως μετά το 2060, και η απασχόληση είναι κυκλική. Το σενάριο αυτό δεν είναι λόγος να μη γίνει τίποτα. Είναι λόγος να στηριχθεί η αναλογιστική μελέτη στα νεότερα στοιχεία απασχόλησης και να εξετάσει ρητά σενάρια μετανάστευσης.

Πέμπτο εύρημα: το δημόσιο χρέος θα φαίνεται υψηλότερο, χωρίς η χώρα να γίνεται φτωχότερη. Σήμερα τα πλεονάσματα του ΤΚΑ δανείζονται στο κράτος και μειώνουν γρήγορα το ακαθάριστο χρέος· το 2024 και το 2025 είχαν σχεδόν το ίδιο μέγεθος με το πλεόνασμα όλης της Γενικής Κυβέρνησης. Αν επενδύονται πλέον εκτός Κυβέρνησης, το ακαθάριστο χρέος μένει γύρω στο 49,9% του ΑΕΠ το 2029, αντί για το 38,4% που προβλέπει το Υπουργείο Οικονομικών, ενώ το καθαρό χρέος μένει σχεδόν ίδιο. Με τη δεκαετή, σταδιακή μετάβαση που προτείνουμε, το ακαθάριστο χρέος του 2029 είναι 44,1%.

Έκτο εύρημα: η φτώχεια μειώνεται, αλλά όχι αρκετά. Χωρίς μεταρρύθμιση ο κίνδυνος φτώχειας των 65+ συνεχίζει να ανεβαίνει, στο 36,6% το 2032. Η κυβερνητική πρόταση τον μειώνει στο 28,5%, δηλαδή κατά περίπου 8 μονάδες, αλλά τον αφήνει σχεδόν διπλάσιο από εκείνον του συνολικού πληθυσμού. Ο λόγος είναι ότι το νέο όριο του επιδόματος χαμηλοσυνταξιούχων, €910 τον μήνα, φτάνει μόλις στο 89% του σημερινού ορίου φτώχειας και δεν αναπροσαρμόζεται αυτόματα. Αν το επίδομα έφτανε στο επίσημο όριο φτώχειας, ο δείκτης θα μπορούσε να πέσει στο 17,1%, με εύρος 13-22%, με ετήσιο κόστος περίπου €51 εκατ.

Τι προτείνουμε

Η πρότασή μας αφήνει το κυβερνητικό πακέτο στη θέση του και προσθέτει οκτώ μέτρα: έναν Πυλώνα 0 στο επίσημο όριο φτώχειας με αυτόματη ένταξη (περίπου €51 εκατ. τον χρόνο)· πλήρη κατάργηση της αναλογιστικής μείωσης για όσους έχουν 40 χρόνια ασφάλισης και για επαγγέλματα με υποχρεωτική πρόωρη αφυπηρέτηση, αντί για περισσότερη οριζόντια μείωση (περίπου €12 εκατ.) μηχανισμό αυτόματης εξισορρόπησης, με προκαθορισμένη σειρά παρεμβάσεων που δεν επιτρέπει ποτέ αναπροσαρμογή των συντάξεων κάτω από τον πληθωρισμό, και ρητή διατήρηση της σύνδεσης με το προσδόκιμο ζωής, δεκαετή μετάβαση του αποθεματικού σε πραγματικά περιουσιακά στοιχεία, με εύλογο επιτόκιο στην οφειλή του κράτους και δημοσίευση του καθαρού χρέους, αυτόματη ένταξη στον δεύτερο πυλώνα με δικαίωμα εξόδου, που μπορεί να προσθέσει 7 έως 12 μονάδες στο ποσοστό αναπλήρωσης· σταδιακή αύξηση του ανώτατου ορίου ασφαλιστέων αποδοχών· προσωπικό ψηφιακό συνταξιοδοτικό λογαριασμό· και δημοσίευση της αναλογιστικής μελέτης πριν από την ψήφιση, με ανεξάρτητη αξιολόγηση κάθε τρία χρόνια από το Δημοσιονομικό Συμβούλιο.

Το καθαρό πρόσθετο κόστος είναι περίπου €63 εκατ. τον χρόνο το 2031, ή 0,13% του ΑΕΠ, και μπορεί να καλυφθεί χωρίς αύξηση των συντελεστών εισφορών.

Συμπέρασμα

Η μεταρρύθμιση στοχεύει στις χαμηλές συντάξεις, αναγνωρίζει την άμισθη φροντίδα, δίνει κίνητρα παραμονής στην εργασία και τερματίζει τη χρήση του αποθεματικού των ασφαλισμένων ως φθηνού δανείου για το κράτος. Οι αλλαγές της 12ης Οκτωβρίου κάνουν τις αυξήσεις πιο γρήγορες και πιο ασφαλείς για τους ασφαλισμένους.

Τα σενάρια όμως δείχνουν ότι η βιωσιμότητα θα κριθεί από τη σύνδεση της ηλικίας με το προσδόκιμο ζωής, από τις αποδόσεις του αποθεματικού και από την αγορά εργασίας. Γι' αυτό, πριν από την ψήφιση, χρειάζονται τρία πράγματα: δημοσιευμένη αναλογιστική τεκμηρίωση, που να περιλαμβάνει και το κόστος των νέων αλλαγών ένας κανόνας για το τι γίνεται αν οι παραδοχές διαψευστούν και ένα δίχτυ ασφαλείας συνδεδεμένο με το επίσημο όριο φτώχειας.

Η μεταρρύθμιση θα κριθεί από τους συνταξιούχους του 2050 και όχι μόνο από τους συνταξιούχους του προσεχούς Φεβρουαρίου.

Ο Δρ. Νικόλαος Αντωνακάκης είναι Καθηγητής Οικονομικών και Διευθυντής της Σχολής Διοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστημίου Λευκωσίας, UNIC Athens ([email protected]).

Ο Δρ. Πέτρος Λοής είναι Καθηγητής Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Διοίκησης, Πρόεδρος του Τμήματος Λογιστικής, Οικονομικών και Χρηματοοικονομικής και Διευθυντής του Διαπανεπιστημιακού Μεταπτυχιακού Προγράμματος στην Τραπεζική, Λογιστική και Χρηματοοικονομική του Πανεπιστημίου Λευκωσίας και του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου ([email protected]).