Ο Καθηγητής και Πρόεδρος του Τμήματος Οικονομικών του Πανεπιστημίου Κύπρου Άντρος Κούρτελλος αναλύει πώς η σύνδεση των επενδυτικών κινήτρων με τα ακίνητα μπορεί να κατευθύνει γη, εργασία και κεφάλαια σε λιγότερο αποδοτικές χρήσεις, τι δεν δείχνει ο δείκτης Gini για το χάσμα ανάμεσα σε ιδιοκτήτες και ενοικιαστές, πώς η ακίνητη περιουσία επηρεάζει τις ευκαιρίες της επόμενης γενιάς και γιατί η μόνιμη διαμονή πρέπει να αποσυνδεθεί από την αγορά ακινήτου.

Συνέντευξη στον Ξένιο Μεσαρίτη

«Το ότι κάποιος αγοράζει ένα ακριβό σπίτι δεν μας λέει αρκετά για τη συμβολή του στην οικονομία», τονίζει ο Άντρος Κούρτελλος, Καθηγητής και Πρόεδρος του Τμήματος Οικονομικών του Πανεπιστημίου Κύπρου. Αναγνωρίζει ότι τα ακίνητα βοήθησαν την ανάκαμψη μετά το 2013, διαχωρίζει όμως την αγορά ενός υφιστάμενου ακινήτου –όπου αλλάζει η ιδιοκτησία χωρίς να προστίθεται νέο κτήριο– από μια παραγωγική επένδυση που φέρνει τεχνολογία, δεξιότητες και εξαγωγές. «Δεν αρκεί να κτίζουμε περισσότερο ή να ανεβαίνουν οι τιμές των ακινήτων», σημειώνει, καθώς η μακροχρόνια συμβολή των σχετικών εισροών στην παραγωγικότητα δεν έχει μετρηθεί επαρκώς. Η διάκριση αυτή δεν αφορά μόνο την ανάπτυξη, αλλά και το ποιος κερδίζει και ποιος επιβαρύνεται. Όταν αυξάνεται η αξία ενός σπιτιού, ενισχύεται η περιουσία του ιδιοκτήτη, ενώ το υψηλότερο ενοίκιο περιορίζει το εισόδημα που απομένει στον ενοικιαστή. Αυτή ακριβώς τη διαφορά δεν αποτυπώνει πλήρως ο συνήθης δείκτης εισοδηματικής ανισότητας. «Ο Gini είναι ένας δείκτης ανισότητας, όχι ολόκληρη η εικόνα», εξηγεί, καθώς δύο οικογένειες με το ίδιο εισόδημα δεν βρίσκονται στην ίδια θέση όταν η μία διαθέτει εξοφλημένο σπίτι και η άλλη πληρώνει υψηλό ενοίκιο. Επιπλέον, η ακίνητη περιουσία των γονιών μπορεί να εξασφαλίσει σπίτι, προκαταβολή ή σπουδές και να επηρεάσει τη γειτονιά, το σχολείο και τις ευκαιρίες της επόμενης γενιάς. Στη συνέντευξή του στο Economy Today εξηγεί γιατί τα επενδυτικά κίνητρα πρέπει να κατευθύνονται σε δραστηριότητες που αφήνουν γνώση και παραγωγικές δυνατότητες στη χώρα και καταθέτει μια σαφή πρόταση: Να αποσυνδεθεί η μόνιμη διαμονή από την αγορά ακινήτου.

Εξετάζοντας την πορεία της κυπριακής οικονομίας και της αγοράς ακινήτων από το 2010 μέχρι σήμερα, εντοπίζετε στρέβλωση στον συγκεκριμένο τομέα; Αν ναι, πώς εκδηλώνεται, πότε άρχισε να γίνεται πιο εμφανής, ποιοι παράγοντες την προκάλεσαν και ποια στοιχεία στηρίζουν αυτή την εκτίμηση;

Ναι, θεωρώ ότι υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις πως ορισμένες πολιτικές δημιούργησαν στρεβλώσεις. Με τον όρο «στρέβλωση» εννοούμε ότι αυτό που συμφέρει έναν αγοραστή ή μια επιχείρηση δεν οδηγεί στην αποτελεσματική κατανομή των πόρων για την οικονομία συνολικά. Οι υψηλές τιμές, όμως, δεν αποδεικνύουν από μόνες τους κάτι τέτοιο. Μπορεί να αυξάνονται επειδή μεγαλώνει η ζήτηση, δεν υπάρχουν αρκετές διαθέσιμες κατοικίες ή ακριβαίνει η κατασκευή τους. Για να μιλήσουμε για στρέβλωση, πρέπει να εξηγήσουμε ποιος μηχανισμός την προκαλεί.

Στην Κύπρο, το πρόγραμμα πολιτογραφήσεων δείχνει πώς μπορεί να προκύψει μια τέτοια στρέβλωση. Η αγορά ακινήτου αποκτούσε πρόσθετη αξία επειδή άνοιγε τον δρόμο για την απόκτηση υπηκοότητας. Μια επένδυση μπορούσε επομένως να προτιμηθεί γι’ αυτό το πλεονέκτημα και όχι για την απόδοση του ίδιου του ακινήτου. Οι επιχειρήσεις είχαν αντίστοιχα κίνητρο να κατασκευάζουν έργα για αυτή την πελατεία. Αν αυτό κατηύθυνε γη, εργασία και κεφάλαια σε έργα με μικρότερο συνολικό όφελος από άλλες διαθέσιμες χρήσεις, τότε υπήρχε αναποτελεσματική κατανομή πόρων.

Πρέπει όμως να λάβουμε υπόψη τις συνθήκες κάθε περιόδου. Στις αρχές της δεκαετίας του 2010 και ιδιαίτερα μετά την κρίση του 2013, είχαμε πτώση τιμών, υψηλή ανεργία και μεγάλη υποχώρηση των κατασκευών. Οι εισροές κεφαλαίων βοήθησαν την ανάκαμψη, δίνοντας δουλειά σε ανθρώπους και επιχειρήσεις που υποαπασχολούνταν. Καθώς όμως η οικονομία ανέκαμπτε, έπρεπε να επανεξετάσουμε αν χρειαζόμασταν τα ίδια κίνητρα.

Ο προβληματισμός έγινε εντονότερος στο δεύτερο μισό της δεκαετίας. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του Υπουργείου Οικονομικών, το μερίδιο του προγράμματος πολιτογραφήσεων στην αξία των συναλλαγών ακινήτων αυξήθηκε από περίπου 19,5% το 2015 σε 37,5% το 2019. Ήδη από το 2017, το ΔΝΤ προειδοποιούσε για τον κίνδυνο υπερβολικής συγκέντρωσης της οικονομικής δραστηριότητας στον τομέα και υπερπροσφοράς Πολυτελών Ακινήτων.

Η διακρατική μελέτη των Clerides και συνεργατών (2025) παρέχει ενδείξεις ότι τα προγράμματα διαμονής και πολιτογράφησης μέσω επένδυσης ενισχύουν την αύξηση των πραγματικών τιμών των κατοικιών, ιδιαίτερα όταν επιτρέπουν επενδύσεις σε ακίνητα, χωρίς εξίσου σαφή ένδειξη αύξησης της συνολικής επένδυσης ως ποσοστού του ΑΕΠ. Αυτό ενισχύει τον προβληματισμό για στρεβλώσεις, χωρίς να αποδεικνύει αναποτελεσματική κατανομή πόρων ή να μετρά το κόστος της. Για την Κύπρο, αυτό δεν το έχουμε ακόμη μετρήσει επαρκώς.

Οι σημερινές πιέσεις έχουν και άλλες αιτίες. Η εγκατάσταση επιχειρήσεων και εργαζόμενων από το εξωτερικό αύξησε τις ανάγκες για στέγαση, ενώ το κόστος κατασκευής ανέβηκε και η προσφορά χρειάζεται χρόνο για να ανταποκριθεί. Χρειάζεται επομένως να εξετάσουμε και την πλευρά της προσφοράς: αν καθυστερήσεις στις άδειες ή περιορισμοί χωρίς επαρκή αιτιολόγηση εμποδίζουν την κατασκευή κατοικιών εκεί όπου υπάρχει ζήτηση.

Πώς μετριέται η οικονομική ανισότητα και τι ακριβώς μας δείχνει ο συντελεστής Gini; Πώς κινήθηκε στην Κύπρο από το 2010 μέχρι σήμερα και πώς συνδέεται η πορεία του με τις τιμές των ακινήτων; Χρειάζονται και άλλοι δείκτες για να αποτυπωθούν πλήρως οι επιπτώσεις της αγοράς ακινήτων στην ανισότητα;

Ο Gini είναι ένας δείκτης ανισότητας, όχι ολόκληρη η εικόνα. Όταν μετρά το εισόδημα, το μηδέν σημαίνει ότι όλοι έχουν το ίδιο εισόδημα και το 100 ότι ένας συγκεντρώνει όλο το εισόδημα. Μπορούμε επίσης να δούμε τι μερίδιο του εισοδήματος ή της περιουσίας κατέχει το πλουσιότερο 1% ή 10% και τι αναλογεί στο φτωχότερο μισό του πληθυσμού. Η διάκριση εισοδήματος και περιουσίας έχει ιδιαίτερη σημασία όταν συζητούμε για τα ακίνητα.

Στην Κύπρο, ο Gini του διαθέσιμου εισοδήματος αυξήθηκε από 30,1 το 2010 σε 34,8 το 2014, έναντι 30,9 στην Ε.Ε. εκείνη τη χρονιά. Υποχώρησε στο 29,0 το 2022, λίγο κάτω από την Ε.Ε., πριν ανέβει στο 31,2 το 2025, έναντι 29,2 στην Ε.Ε.. Είχαμε δηλαδή βελτίωση μετά την κρίση και νέα επιδείνωση τα τελευταία χρόνια. Τα έτη αφορούν τις έρευνες, που καταγράφουν κατά κανόνα τα εισοδήματα του προηγούμενου έτους. Μια συμπληρωματική εικόνα δίνει η Παγκόσμια Βάση Δεδομένων Ανισότητας (WID): το 2020, το υψηλότερο εισοδηματικά 1% λάμβανε περίπου το 8,9% του εισοδήματος στην Κύπρο, έναντι 12,2% στην Ε.Ε. συνολικά. Πρόκειται όμως για εισόδημα προ φόρων, ενώ ο παραπάνω Gini αφορά εισόδημα μετά τους φόρους και τις κοινωνικές παροχές.

Η πορεία του Gini δεν ακολουθεί απαραίτητα τις τιμές των ακινήτων. Στην κρίση, οι τιμές έπεφταν ενώ η εισοδηματική ανισότητα αυξανόταν. Αργότερα, υπήρξαν χρόνια που συνέβαινε το αντίθετο. Το εισόδημα επηρεάζεται και από την απασχόληση, τους μισθούς και τις κοινωνικές παροχές. Επιπλέον, όταν ανεβαίνει η αξία ενός σπιτιού, αυξάνεται η περιουσία του ιδιοκτήτη, αλλά αυτή η αύξηση δεν καταγράφεται ως εισόδημα στον συγκεκριμένο δείκτη. Γι’ αυτό χρειάζεται να εξετάζουμε και την περιουσιακή ανισότητα: ποιος κατέχει ακίνητα και άλλες αποταμιεύσεις και τι χρέη έχει. Χρειάζεται επίσης να βλέπουμε πόσο εισόδημα απομένει μετά τις δαπάνες στέγασης. Δύο οικογένειες με ίδιο εισόδημα βρίσκονται σε διαφορετική θέση όταν η μία έχει εξοφλημένο σπίτι και η άλλη πληρώνει υψηλό ενοίκιο. Ο συνήθης Gini εισοδήματος δεν αποτυπώνει αυτή τη διαφορά.

Για μένα, μία από τις σημαντικότερες διαστάσεις είναι η διαγενεακή κινητικότητα: πόσο εξαρτάται η οικονομική θέση ενός ανθρώπου από εκείνη των γονιών του; Ένα παιδί από οικογένεια χαμηλού εισοδήματος έχει ουσιαστικές πιθανότητες να ανέβει οικονομικά ή παραμένει κοντά στη θέση των γονιών του; Και πόσο εύκολα τα παιδιά εύπορων οικογενειών διατηρούν τη θέση τους στην κορυφή; Αυτό είναι διαφορετικό από το να κερδίζουν τα παιδιά περισσότερα από τους γονείς τους επειδή μεγάλωσε η οικονομία. Αφορά το αν μπορούν να αλλάξουν κοινωνικοοικονομική θέση σε σχέση με τους γονείς τους και μας βοηθά να καταλάβουμε πόσο ίσες είναι οι ευκαιρίες.

Δεν είναι όλες οι ανισότητες άδικες. Από την οπτική της ισότητας των ευκαιριών, διαφορές που προκύπτουν από διαφορετικές επιλογές και προσπάθεια ανθρώπων με παρόμοιες ευκαιρίες μπορούν να δικαιολογηθούν. Η άδικη ανισότητα συνδέεται με περιστάσεις που κανείς δεν επέλεξε και δεν μπορεί να ελέγξει, όπως η οικογένεια στην οποία γεννήθηκε και οι συνθήκες στις οποίες μεγάλωσε. O στόχος μιας κοινωνίας πρέπει να είναι αυτές οι περιστάσεις να μην καθορίζουν τις προοπτικές ενός παιδιού με πολιτικές που αντισταθμίζουν τα μειονεκτήματα της αφετηρίας του.

Η ακίνητη περιουσία των γονιών είναι ακριβώς μια τέτοια περίσταση που το παιδί δεν επιλέγει. Μπορεί να του εξασφαλίσει σπίτι, βοήθεια για την προκαταβολή ή στήριξη για σπουδές. Επηρεάζει επίσης τη γειτονιά όπου μεγαλώνει, το σχολείο, τις παρέες και τα κοινωνικά δίκτυα που μπορούν να του ανοίξουν δρόμους προς σπουδές και δουλειές. Έτσι, η αγορά ακινήτων επηρεάζει και τις ευκαιρίες της επόμενης γενιάς. Καλά δημόσια σχολεία σε όλες τις γειτονιές, πρόσβαση στη στέγη και αξιόπιστες συγκοινωνίες μπορούν να περιορίσουν αυτά τα χάσματα, ώστε οι προοπτικές ενός παιδιού να μην εξαρτώνται τόσο από την περιουσία των γονιών του και τον τόπο όπου μεγάλωσε.

Κατά την τελευταία δεκαετία εφαρμόστηκαν το πρόγραμμα πολιτογραφήσεων, το σχέδιο μόνιμης διαμονής μέσω επένδυσης, φορολογικά κίνητρα και αργότερα, η στρατηγική του headquartering. Πρόκειται για διαφορετικές πολιτικές, οι οποίες όμως αύξησαν άμεσα ή έμμεσα την εισροή κεφαλαίων και ανθρώπων. Σε ποιο βαθμό επηρέασαν τη ζήτηση, τις τιμές και την κατεύθυνση των επενδύσεων στην αγορά ακινήτων; Εκτιμήθηκαν εκ των προτέρων αυτές οι επιπτώσεις και υπήρξαν τα ανάλογα αντισταθμιστικά μέτρα; Τι θα έπρεπε να είχε εξεταστεί;

Οι πολιτικές αυτές αύξησαν τη ζήτηση, αλλά με διαφορετικό τρόπο. Τα προγράμματα πολιτογράφησης και διαμονής ενθάρρυναν αγορές ακινήτων, ενώ τα φορολογικά κίνητρα και η προσέλκυση εταιρειών έφεραν εργαζόμενους που χρειάζονταν σπίτια και επιχειρήσεις που χρειάζονταν γραφεία. Αυτό επηρέασε και το είδος των έργων που κατασκευάζονταν. Όπου η προσφορά δεν επαρκούσε, πιέστηκαν οι τιμές και τα ενοίκια. Δεν μπορούμε όμως να πούμε με ακρίβεια πόσο συνέβαλε κάθε πολιτική.

Αξιολογήσεις έγιναν. Το Υπουργείο Οικονομικών εξέτασε τις επιπτώσεις του προγράμματος πολιτογραφήσεων το 2019 και το 2020, ενώ υπήρξαν και μέτρα για τη στέγαση. Κατά την εκτίμησή μου, έλειψε μια ενιαία μακροπρόθεσμη στρατηγική: να προσελκύουμε επενδύσεις για τη δημιουργία νέων επιχειρήσεων ή νέων δραστηριοτήτων υφιστάμενων επιχειρήσεων, που μπορούν να φέρουν τεχνολογία, δεξιότητες και θέσεις εργασίας, καλύπτοντας παράλληλα τις ανάγκες στέγασης και υποδομών. Τα κίνητρα θα έπρεπε να σχεδιάζονται ώστε να μη στρέφουν πόρους σε λιγότερο αποδοτικές χρήσεις ή να μεταφέρουν κόστος στην υπόλοιπη κοινωνία.

Έπρεπε να εκτιμήσουμε τις πρόσθετες στεγαστικές ανάγκες, τις επιπτώσεις στα ενοίκια και τις δυνατότητες αξιοποίησης κενών ή παλαιότερων κατοικιών, μαζί με το κόστος και τη χρηματοδότηση των αναγκαίων υποδομών.

Και κάτι τελευταίο: δεν αρκεί να κτίζουμε νέα κτήρια. Οι άνθρωποι που θα ζήσουν και θα εργαστούν εκεί χρειάζονται δρόμους, σχολεία, πάρκα και κυρίως, καλές δημόσιες μεταφορές. Αυτό σημαίνει καλύτερα λεωφορεία και εξέταση λύσεων όπως το τραμ, όπου δικαιολογείται. Οι υποδομές αυτές πρέπει να σχεδιάζονται μαζί με τις νέες αναπτύξεις, όχι όταν οι δρόμοι έχουν ήδη γεμίσει και τα σχολεία δεν επαρκούν.

Στη δημόσια συζήτηση χρησιμοποιούμε συχνά τον όρο «ξένη επένδυση» για πολύ διαφορετικές δραστηριότητες: την αγορά ενός υφιστάμενου ακινήτου, τη χρηματοδότηση μιας νέας ανάπτυξης ή την εγκατάσταση μιας επιχείρησης που δημιουργεί θέσεις εργασίας, τεχνογνωσία και εξαγωγές. Ποια είναι η οικονομική διαφορά μεταξύ τους και πώς επηρεάζει η καθεμία την παραγωγικότητα και τις παραγωγικές δυνατότητες της χώρας;

Μια αγορά ακινήτου είναι επένδυση για τον αγοραστή, αλλά δεν σημαίνει απαραίτητα νέο κεφάλαιο για τη χώρα. Όπως επισημαίνουν οι Clerides και συνεργάτες (2025), στην αγορά ενός υφιστάμενου ακινήτου αλλάζει η ιδιοκτησία, χωρίς να προστίθεται νέο κτήριο.

Η χρηματοδότηση μιας νέας ανάπτυξης, αντίθετα, αυξάνει το κεφαλαιακό απόθεμα και προσφέρει χώρους για κατοικία ή επιχειρηματική χρήση. Η συμβολή της εξαρτάται από τις ανάγκες που εξυπηρετεί και από τις υποδομές που τη στηρίζουν.

Η εγκατάσταση μιας επιχείρησης μπορεί να φέρει επιπλέον τεχνολογία, δεξιότητες και πρόσβαση σε εξαγωγικές αγορές. Ειδικά για επιχειρήσεις τεχνολογίας και έρευνας, η γειτνίαση με πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και συναφείς επιχειρήσεις διευκολύνει συνεργασίες και ανταλλαγή γνώσης. Παραδείγματα είναι το Cambridge Science Park στη Βρετανία και τα Stanford Research Park και Research Triangle στις ΗΠΑ. Συγκεκριμένα, χρειάζονται πραγματικοί δεσμοί, ώστε η τεχνογνωσία να περνά σε εργαζόμενους και τοπικούς προμηθευτές και να αυξάνει την παραγωγικότητα ευρύτερα.

Για την Κύπρο, σημασία έχει οι ξένες επενδύσεις να βοηθούν και τις επιχειρήσεις που ήδη λειτουργούν εδώ να αποκτούν γνώση, να καινοτομούν και να εξάγουν. Σε αυτή την κατεύθυνση κινείται και η ευρωπαϊκή στρατηγική για τις νεοφυείς και αναπτυσσόμενες επιχειρήσεις, με έμφαση στην πρόσβαση σε χρηματοδότηση, ανθρώπους με τις κατάλληλες δεξιότητες και αγορές.

Ποια ήταν τελικά η συμβολή των ακινήτων και των σχετικών εισροών κεφαλαίου στην οικονομική μεγέθυνση της Κύπρου από το 2010 μέχρι σήμερα; Σε ποιο βαθμό δημιούργησαν διατηρήσιμη ανάπτυξη και αύξηση της παραγωγικότητας και σε ποιο βαθμό ενίσχυσαν κυρίως τις αξίες των περιουσιακών στοιχείων, τα εισοδήματα συγκεκριμένων κλάδων και τα κρατικά έσοδα; Πώς κατανέμονται τα οφέλη και το κόστος αυτού του μοντέλου;

Τα ακίνητα βοήθησαν την ανάκαμψη μετά την κρίση του 2013. Έφεραν δουλειές και εισοδήματα όταν η ανεργία ήταν υψηλή και οι τράπεζες δυσκολεύονταν να χρηματοδοτήσουν την οικονομία. Τότε υπήρχαν άνθρωποι και επιχειρήσεις που υποαπασχολούνταν. Όσο όμως η οικονομία ανέκαμπτε, έπρεπε να αναρωτηθούμε: μήπως η ίδια γη, εργασία και κεφάλαια θα απέδιδαν περισσότερο σε άλλες δραστηριότητες;

Άλλο, επίσης, να ανακάμπτει η παραγωγή και άλλο να αυξάνεται σταθερά το πραγματικό εισόδημα ανά κάτοικο. Οι νέες κατοικίες και οι χώροι για επιχειρήσεις έχουν οικονομική αξία. Για να συνεχίσει όμως να ανεβαίνει το βιοτικό επίπεδο, χρειάζονται καλύτερες δεξιότητες, τεχνολογία και αποτελεσματικότερη χρήση των πόρων. Δεν αρκεί να κτίζουμε περισσότερο ή να ανεβαίνουν οι τιμές των ακινήτων. Το πόσο οι εισροές ενίσχυσαν αυτές τις μακροχρόνιες δυνατότητες δεν το έχουμε μετρήσει επαρκώς.

Το Υπουργείο Οικονομικών εκτίμησε τη συμβολή των κατασκευαστικών επενδύσεων μέσω του προγράμματος πολιτογραφήσεων σε περίπου 1,7 ποσοστιαίες μονάδες μεγέθυνσης συνολικά για το 2016–2019. Η μελέτη όμως βασίζεται σε συσχετίσεις και παραδοχές, χωρίς να απομονώνει την αιτιώδη επίδραση του προγράμματος. Χρειαζόμαστε πιο αξιόπιστη εκτίμηση τού τι θα συνέβαινε χωρίς αυτό, συνυπολογίζοντας άλλους παράγοντες, ακόμη και όσους δεν παρατηρούμε άμεσα. Και χρειαζόμαστε οικονομική θεωρία για να εξηγήσουμε πώς τα κίνητρα άλλαξαν τις αποφάσεις αγοραστών και επιχειρήσεων. Για να μετρήσουμε τις στρεβλώσεις, πρέπει επιπλέον να εξετάσουμε αν κατευθύνθηκαν πόροι σε χρήσεις με χαμηλότερη κοινωνική απόδοση από τις διαθέσιμες εναλλακτικές.

Και βέβαια, δεν κέρδισαν όλοι το ίδιο. Ωφελήθηκαν ιδιοκτήτες, κατασκευαστές, εργαζόμενοι και επαγγελματίες γύρω από τον τομέα, ενώ το κράτος εισέπραξε φόρους και τέλη. Όσοι όμως νοίκιαζαν ή αναζητούσαν πρώτο σπίτι πιέστηκαν εκεί όπου οι τιμές και τα ενοίκια αυξήθηκαν ταχύτερα από τα εισοδήματά τους. Προέκυψαν επίσης πρόσθετες ανάγκες για δημόσιες υποδομές. Η αξιολόγηση πρέπει επομένως να δείξει πώς μοιράστηκαν τα οφέλη και οι επιβαρύνσεις, πέρα από τη συνολική αύξηση του ΑΕΠ.

Με βάση την εμπειρία της τελευταίας δεκαετίας, είναι ορθό η αγορά ακινήτου να εξακολουθεί να αποτελεί εργαλείο προσέλκυσης επενδύσεων ή προϋπόθεση για την παραχώρηση μόνιμης διαμονής; Μπορεί η Κύπρος να προσελκύει ξένα κεφάλαια χωρίς να τα συνδέει με τα ακίνητα και αν ναι, προς ποιες δραστηριότητες θα μπορούσαν να κατευθυνθούν τα κίνητρα; Τι πρέπει να γίνει ώστε μια πιθανή νέα αύξηση της επενδυτικής ζήτησης, μεταξύ άλλων μετά την ένταξη στη Σένγκεν, να μην επιδεινώσει το στεγαστικό πρόβλημα;

Θεωρώ ότι πρέπει να αποσυνδέσουμε τη μόνιμη διαμονή από την αγορά ακινήτου. Το ότι κάποιος αγοράζει ένα ακριβό σπίτι δεν μας λέει αρκετά για τη συμβολή του στην οικονομία. Υπάρχουν ήδη άλλες επενδυτικές επιλογές στο σχέδιο σημασία έχει τι χρηματοδοτούν στην πράξη.

Μπορούμε να προσελκύουμε κεφάλαια για νέες επιχειρήσεις, έρευνα, τεχνολογία και δραστηριότητες με εξαγωγικές δυνατότητες. Τα κίνητρα πρέπει όμως να δικαιολογούνται από πρόσθετα οφέλη, όπως η διάδοση γνώσης και η ανάπτυξη δεξιοτήτων. Δεν αρκεί να επιδοτούμε επενδύσεις που θα γίνονταν ούτως ή άλλως.

Η Σένγκεν μπορεί να ενισχύσει τη ζήτηση, αλλά δεν πρέπει να προεξοφλούμε μεγάλη αύξηση. Η Κύπρος είναι νησί: οι μετακινήσεις εξακολουθούν να εξαρτώνται από τις πτήσεις και το κόστος τους. Δεν έχουμε λοιπόν την ίδια διευκόλυνση με χώρες όπου καταργήθηκαν έλεγχοι στα οδικά σύνορα.

Σε κάθε περίπτωση, η προσέλκυση επενδύσεων πρέπει να συνοδεύεται από σχεδιασμό για τη στέγαση και τις υποδομές. Να εκτιμούμε πού θα προκύψουν ανάγκες, να αξιοποιούμε κατάλληλες κενές κατοικίες και να περιορίζουμε αδικαιολόγητες καθυστερήσεις στις άδειες. Παράλληλα, χρειάζονται καλύτερες δημόσιες μεταφορές, εξέταση λύσεων όπως το τραμ όπου δικαιολογείται και βελτιώσεις στο οδικό δίκτυο. Αν αυξάνουμε τη ζήτηση χωρίς επαρκείς κατοικίες και υποδομές, θα πιέζουμε τις τιμές και τα ενοίκια και θα επιβαρύνουμε την καθημερινότητα των κατοίκων.